Οι ρωγμές του Πραγματικού

Η ψύχωση, το νόημα και η σύγχρονη υποκειμενικότητα

Εισαγωγή

Ζούμε σε μια εποχή όπου οι βεβαιότητες μοιάζουν ολοένα και πιο εύθραυστες. Οι παραδοσιακές μορφές νοήματος που άλλοτε οργάνωναν τη ζωή των ανθρώπων έχουν αποδυναμωθεί, ενώ νέες αφηγήσεις εμφανίζονται και εξαφανίζονται με πρωτοφανή ταχύτητα. Η πληροφορία πολλαπλασιάζεται, οι εικόνες κατακλύζουν την καθημερινότητα και το υποκείμενο καλείται να διαμορφώσει μόνο του μια θέση απέναντι σε έναν κόσμο που αλλάζει διαρκώς.

Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, η αίσθηση αβεβαιότητας δεν αποτελεί απλώς κοινωνικό ή πολιτισμικό φαινόμενο. Αφορά τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε την πραγματικότητα. Η ψυχανάλυση μας υπενθυμίζει ότι η πραγματικότητα δεν είναι ένα αυτονόητο δεδομένο αλλά μια εύθραυστη κατασκευή που στηρίζεται στη γλώσσα, στις σχέσεις και στα νοήματα που μοιραζόμαστε με τους άλλους.

Ίσως γι’ αυτό η εποχή μας χαρακτηρίζεται όχι μόνο από κρίσεις θεσμών ή αξιών αλλά και από μια βαθύτερη κρίση νοήματος. Το ερώτημα δεν είναι μόνο τι συμβαίνει γύρω μας. Είναι τι συμβαίνει στο υποκείμενο όταν οι συμβολικές συντεταγμένες που οργανώνουν τον κόσμο παρουσιάζουν ρωγμές.

Η εμπειρία αυτή δεν αφορά αποκλειστικά περιόδους κρίσης. Μπορεί να εμφανιστεί σε διαφορετικές στιγμές της ζωής, όταν αυτό που θεωρούσαμε δεδομένο παύει να λειτουργεί ως σημείο αναφοράς. Μια απώλεια, μια διάψευση, μια ψυχική κατάρρευση ή ακόμη και μια βαθιά κοινωνική μεταβολή μπορούν να δημιουργήσουν ρωγμές μέσα από τις οποίες το υποκείμενο έρχεται αντιμέτωπο με ερωτήματα που μέχρι τότε παρέμεναν σιωπηλά.

Η ευθραυστότητα της πραγματικότητας

Στην καθημερινή ζωή θεωρούμε συχνά την πραγματικότητα ως κάτι δεδομένο. Ξυπνάμε, εργαζόμαστε, σχετιζόμαστε με τους άλλους και κινούμαστε μέσα σε έναν κόσμο που φαίνεται να διαθέτει συνοχή και συνέχεια.

Υπάρχουν όμως στιγμές κατά τις οποίες αυτή η αίσθηση σταθερότητας διαταράσσεται. Ένας θάνατος, μια σοβαρή ασθένεια, ένας χωρισμός, μια τραυματική εμπειρία ή μια απρόσμενη απώλεια μπορούν να μεταβάλουν ριζικά τη σχέση μας με τον κόσμο.

Πολλοί άνθρωποι περιγράφουν τότε μια παράξενη εμπειρία. Τα ίδια πρόσωπα, οι ίδιοι δρόμοι και οι ίδιες συνήθειες παραμένουν εκεί, αλλά κάτι μοιάζει να έχει αλλάξει. Ο κόσμος συνεχίζει να υπάρχει και όμως δεν είναι πια ο ίδιος. Η πραγματικότητα εμφανίζεται λιγότερο αυτονόητη, λιγότερο σταθερή, περισσότερο εύθραυστη.

Δεν πρόκειται απλώς για θλίψη ή απογοήτευση. Πρόκειται για μια μεταβολή στον τρόπο με τον οποίο το υποκείμενο κατοικεί τον κόσμο. Οι βεβαιότητες που μέχρι χθες λειτουργούσαν αθόρυβα στο παρασκήνιο παύουν να θεωρούνται δεδομένες.

Οι στιγμές αυτές αποκαλύπτουν κάτι ουσιαστικό. Η πραγματικότητα δεν είναι μόνο αυτό που συμβαίνει γύρω μας. Είναι και ο τρόπος με τον οποίο νοηματοδοτούμε αυτό που συμβαίνει.

Το Πραγματικό πέρα από την πραγματικότητα

Η ψυχαναλυτική θεωρία του Jacques Lacan προσφέρει ένα ιδιαίτερα γόνιμο πλαίσιο κατανόησης αυτής της εμπειρίας. Ο Lacan περιέγραψε την ανθρώπινη εμπειρία μέσα από τρεις αλληλένδετες διαστάσεις: το Συμβολικό, το Φαντασιακό και το Πραγματικό.

Το Συμβολικό αφορά τη γλώσσα, τους νόμους, τους κοινωνικούς δεσμούς και τα συστήματα νοήματος που οργανώνουν τη ζωή μας. Είναι το πεδίο μέσα στο οποίο αποκτούμε θέση ως υποκείμενα και εντασσόμαστε στον κοινωνικό κόσμο.

Το Φαντασιακό αφορά τις εικόνες του εαυτού, τις ταυτίσεις και τις αναπαραστάσεις μέσα από τις οποίες συγκροτούμε την ταυτότητά μας. Είναι ο χώρος των καθρεφτισμάτων, των ιδεωδών και των αφηγήσεων που μας επιτρέπουν να διατηρούμε μια αίσθηση ενότητας.

Το Πραγματικό, αντίθετα, δεν ταυτίζεται με την αντικειμενική πραγματικότητα. Είναι αυτό που αντιστέκεται στη συμβολοποίηση. Αυτό που δεν μπορεί να αποδοθεί πλήρως με λέξεις, εξηγήσεις ή αφηγήσεις.

Το τραύμα, η αγωνία, ο θάνατος, η απώλεια και ορισμένες ψυχικές εμπειρίες φέρνουν το υποκείμενο αντιμέτωπο με αυτή τη διάσταση του Πραγματικού. Με κάτι που επιμένει πέρα από το νόημα και δεν εντάσσεται εύκολα στις συνήθεις εξηγήσεις.

Το Πραγματικό δεν βρίσκεται έξω από τη ζωή μας. Εμφανίζεται ακριβώς στα σημεία όπου οι διαθέσιμες ερμηνείες αποδεικνύονται ανεπαρκείς.

Οι ρωγμές του νοήματος

Η ζωή οργανώνεται γύρω από αφηγήσεις που μας επιτρέπουν να δίνουμε νόημα στην εμπειρία μας. Οι ιστορίες που λέμε για τον εαυτό μας, οι σχέσεις μας, οι αξίες μας και οι προσδοκίες μας συνθέτουν ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούμε να κατοικήσουμε τον κόσμο.

Υπάρχουν όμως στιγμές κατά τις οποίες αυτές οι αφηγήσεις κλονίζονται. Το τραύμα δεν είναι μόνο ένα οδυνηρό γεγονός. Είναι συχνά η εμπειρία ενός γεγονότος που δεν μπορεί να ενταχθεί εύκολα σε αυτό που ήδη γνωρίζουμε για τον εαυτό μας και τον κόσμο. Η απώλεια, η βία, η ασθένεια ή η συνάντηση με τον θάνατο μπορούν να δημιουργήσουν ρωγμές στο πλέγμα νοημάτων που μας στηρίζει.

Το υποκείμενο βρίσκεται τότε αντιμέτωπο με κάτι που υπερβαίνει τις διαθέσιμες εξηγήσεις. Όχι επειδή λείπουν οι πληροφορίες αλλά επειδή λείπει το νόημα.

Η εμπειρία αυτή δεν αφορά αποκλειστικά την ψυχοπαθολογία. Αποτελεί μέρος της ανθρώπινης συνθήκης. Κάθε άνθρωπος θα βρεθεί κάποια στιγμή μπροστά σε γεγονότα που δεν μπορούν να απορροφηθούν πλήρως από τις υπάρχουσες αφηγήσεις της ζωής του.

Οι ρωγμές αυτές μπορεί να οδηγήσουν σε αποδιοργάνωση, αλλά μπορούν επίσης να αποτελέσουν αφετηρία αναθεώρησης, μετασχηματισμού και δημιουργίας νέων μορφών νοήματος. Η ψύχωση, ωστόσο, επιτρέπει να δούμε αυτή τη συνθήκη με ιδιαίτερη καθαρότητα.

Η ψυχωτική εμπειρία και τα όρια της συμβολοποίησης

Η ψυχανάλυση δεν αντιμετωπίζει την ψύχωση αποκλειστικά ως μια διαγνωστική κατηγορία ή ως ένα σύνολο συμπτωμάτων. Αντίθετα, επιχειρεί να κατανοήσει τι συμβαίνει στη σχέση του υποκειμένου με το νόημα, τη γλώσσα και την πραγματικότητα όταν οι συνήθεις συμβολικές συντεταγμένες παύουν να λειτουργούν με τον αναμενόμενο τρόπο.

Στην ψυχωτική εμπειρία, το πρόβλημα δεν αφορά απλώς μια λανθασμένη αντίληψη του κόσμου. Αφορά συχνά μια διαφορετική σχέση με την ίδια τη δυνατότητα οργάνωσης της εμπειρίας.

Εκεί όπου οι περισσότεροι άνθρωποι διαθέτουν συμβολικά μέσα για να επεξεργάζονται την αβεβαιότητα, την απώλεια ή την αγωνία, το υποκείμενο με ψύχωση βρίσκεται συχνά αντιμέτωπο με εμπειρίες που δυσκολεύονται να αποκτήσουν θέση μέσα στον λόγο.

Ορισμένες σκέψεις εμφανίζονται ως ξένες. Ορισμένα βιώματα μοιάζουν να εισβάλλουν χωρίς να μπορούν να συνδεθούν με μια αναγνωρίσιμη αφήγηση. Η πραγματικότητα χάνει σταδιακά την αυτονόητη συνοχή της.

Από αυτή την οπτική, η ψυχωτική εμπειρία δεν αφορά μόνο την παρουσία συμπτωμάτων. Αφορά τα όρια της συμβολοποίησης. Τα σημεία όπου η γλώσσα και τα διαθέσιμα νοήματα αδυνατούν να συγκρατήσουν αυτό που αναδύεται.

Η ψυχωτική εμπειρία αποκαλύπτει έτσι κάτι βαθύτερο: ότι η πραγματικότητα δεν είναι ποτέ δεδομένη. Χρειάζεται να οργανώνεται, να συμβολοποιείται και να στηρίζεται διαρκώς μέσα από τη γλώσσα και τον κοινωνικό δεσμό.

Το παραλήρημα ως απόπειρα αποκατάστασης του κόσμου

Στην κοινή αντίληψη, το παραλήρημα αντιμετωπίζεται συνήθως ως ένδειξη απομάκρυνσης από την πραγματικότητα. Η ψυχαναλυτική προσέγγιση προτείνει μια διαφορετική ανάγνωση. Αντί να εστιάζει αποκλειστικά στο περιεχόμενο των παραληρητικών πεποιθήσεων, στρέφει την προσοχή της στη λειτουργία που αυτές επιτελούν για το υποκείμενο.

Όταν οι συμβολικές συντεταγμένες που οργανώνουν την εμπειρία κλονίζονται, το υποκείμενο έρχεται αντιμέτωπο με μια πραγματικότητα που μοιάζει ασύνδετη, ακατανόητη ή απειλητική. Το παραλήρημα μπορεί τότε να λειτουργήσει ως μια προσπάθεια ανασυγκρότησης της συνοχής του κόσμου. Ως μια απόπειρα να δοθεί νόημα εκεί όπου το νόημα έχει καταρρεύσει.

Από αυτή την οπτική, το παραλήρημα δεν αποτελεί μόνο έκφραση αποδιοργάνωσης. Αποτελεί ταυτόχρονα μια προσπάθεια οργάνωσης της εμπειρίας. Μια κατασκευή που επιχειρεί να αποκαταστήσει μια σχέση με την πραγματικότητα εκεί όπου αυτή έχει διαρραγεί.

Η προσέγγιση αυτή δεν αναιρεί την οδύνη που συνοδεύει την ψύχωση. Υπενθυμίζει όμως ότι ακόμη και στις πιο ακραίες μορφές ψυχικής διάρρηξης, το υποκείμενο εξακολουθεί να αναζητά τρόπους να κατοικήσει τον κόσμο του.

→ Δείτε επίσης: Ψύχωση: συμπτώματα, εμπειρία, θεραπεία και αποκατάσταση

Η ψύχωση ως καθρέφτης της ανθρώπινης συνθήκης

Η ψύχωση δεν μας διδάσκει μόνο κάτι για μια συγκεκριμένη μορφή ψυχικής οδύνης. Μας διδάσκει κάτι για τη θέση όλων των ανθρώπων απέναντι στην πραγματικότητα.

Συχνά αντιμετωπίζουμε την ψύχωση ως κάτι ριζικά ξένο, ως μια κατάσταση που αφορά αποκλειστικά τον «άλλο». Ωστόσο, οι εμπειρίες που αποκαλύπτει βρίσκονται σε διαφορετικό βαθμό παρούσες σε κάθε ανθρώπινη ζωή.

Η αβεβαιότητα, η αγωνία, η δυσκολία να δοθεί νόημα σε ορισμένα γεγονότα και η συνάντηση με κάτι που υπερβαίνει τις διαθέσιμες εξηγήσεις αποτελούν κοινές εμπειρίες της ύπαρξης. Η ψυχωτική εμπειρία τις φέρνει στο προσκήνιο με ιδιαίτερη ένταση.

Υπενθυμίζει ότι η συνοχή του κόσμου δεν είναι αυτονόητη. Ότι αυτό που ονομάζουμε πραγματικότητα στηρίζεται σε μια διαρκή εργασία συμβολοποίησης, νοηματοδότησης και σύνδεσης με τους άλλους.

Από αυτή την άποψη, η ψύχωση λειτουργεί σαν ένας καθρέφτης που αποκαλύπτει κάτι για τη δική μας σχέση με το νόημα. Όχι επειδή όλοι οι άνθρωποι βιώνουν ψύχωση, αλλά επειδή όλοι βρίσκονται αντιμέτωποι με τα όρια της γλώσσας και της γνώσης.

Η διάσπαση του νοήματος στη σύγχρονη εποχή

Η εποχή μας χαρακτηρίζεται από μια παράδοξη συνθήκη. Ποτέ άλλοτε οι άνθρωποι δεν είχαν πρόσβαση σε τόσο μεγάλο όγκο πληροφοριών. Και όμως, ποτέ άλλοτε δεν υπήρχε τόσο διάχυτη αίσθηση αβεβαιότητας. Το πρόβλημα δεν φαίνεται να είναι η έλλειψη γνώσης αλλά η δυσκολία οργάνωσης του νοήματος.

Οι παραδοσιακές αυθεντίες χάνουν σταδιακά την ισχύ τους. Οι κοινότητες γίνονται περισσότερο εύθραυστες. Οι ταυτότητες εμφανίζονται πιο ρευστές. Το υποκείμενο καλείται να αποφασίσει μόνο του ποιος είναι, τι επιθυμεί και πού ανήκει.

Παράλληλα, η ψηφιακή πραγματικότητα πολλαπλασιάζει τις διαθέσιμες εκδοχές του κόσμου. Εικόνες, ειδήσεις, απόψεις και αφηγήσεις συνυπάρχουν σε ένα πεδίο όπου γίνεται ολοένα και δυσκολότερο να διακρίνει κανείς ποια από αυτές διαθέτει πραγματική βαρύτητα.

Το αποτέλεσμα δεν είναι μόνο η σύγχυση. Είναι η σταδιακή αποδυνάμωση των κοινών σημείων αναφοράς που επιτρέπουν στους ανθρώπους να μοιράζονται μια σχετικά σταθερή πραγματικότητα.

Ίσως γι’ αυτό παρατηρούμε σήμερα μια τόσο έντονη αναζήτηση αναγνώρισης, ταυτότητας και βεβαιότητας. Πίσω από πολλές σύγχρονες μορφές ψυχικής οδύνης δεν βρίσκεται μόνο η απώλεια κάποιου αντικειμένου αλλά και η δυσκολία εύρεσης ενός σταθερού πλαισίου νοήματος.

→ Δείτε επίσης: Τι ζητάμε πραγματικά στο βλέμμα των άλλων;

→ Δείτε επίσης: Η μοναξιά στην εποχή της συνεχούς σύνδεσης

Το υποκείμενο χωρίς εγγυήσεις

Η ψυχανάλυση δεν υπόσχεται την αποκατάσταση μιας χαμένης βεβαιότητας. Ούτε προτείνει την επιστροφή σε κάποια ιδανική μορφή συνοχής.

Αντίθετα, αναγνωρίζει ότι η ανθρώπινη ύπαρξη οργανώνεται γύρω από μια θεμελιώδη έλλειψη. Γύρω από ένα σημείο που δεν μπορεί να καλυφθεί πλήρως από τη γνώση, την ταυτότητα ή την αναγνώριση.

Ίσως η μεγαλύτερη δυσκολία της σύγχρονης εποχής να μην είναι η απώλεια των βεβαιοτήτων αλλά η προσδοκία ότι αυτές θα έπρεπε να υπάρχουν.

Για μεγάλο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας, οι θρησκείες, οι παραδόσεις, οι κοινότητες και οι θεσμοί παρείχαν ένα σχετικά σταθερό πλαίσιο αναφοράς. Σήμερα, το υποκείμενο καλείται όλο και περισσότερο να κατασκευάσει μόνο του το νόημα της ζωής του.

Η ελευθερία αυτή συνοδεύεται από μια νέα μορφή ευθύνης. Το ερώτημα «ποιος είμαι;» δεν μπορεί πλέον να απαντηθεί αποκλειστικά μέσα από προκαθορισμένες ταυτότητες. Το ίδιο ισχύει και για τα ερωτήματα της επιθυμίας, της σχέσης και της προσωπικής πορείας.

Το υποκείμενο βρίσκεται έτσι αντιμέτωπο με μια παράδοξη συνθήκη. Διαθέτει περισσότερες δυνατότητες επιλογής από ποτέ, αλλά λιγότερες εγγυήσεις για το νόημα αυτών των επιλογών.

Η εμπειρία αυτή δεν αφορά μόνο την ψυχοπαθολογία. Αποτελεί μία από τις βασικές συνθήκες της σύγχρονης υποκειμενικότητας. Ακριβώς εκεί αναδύεται η αγωνία. Αλλά ακριβώς εκεί αναδύεται και η επιθυμία.

Γιατί η επιθυμία δεν γεννιέται μέσα στην πληρότητα. Γεννιέται μέσα στην έλλειψη, μέσα σε αυτό που δεν γνωρίζουμε πλήρως, μέσα σε αυτό που παραμένει ανοιχτό.

→ Δείτε επίσης: Το αίσθημα κενού: από την έλλειψη στην ψυχική οδύνη

→ Δείτε επίσης: Η απόσυρση του υποκειμένου ως κοινωνικό σύμπτωμα

Η αναζήτηση νοήματος μετά τη ρήξη

Οι ρωγμές του νοήματος δεν οδηγούν πάντοτε στην αποδιοργάνωση. Μπορούν να αποτελέσουν και αφετηρία ανασυγκρότησης.

Η ανθρώπινη ζωή δεν οργανώνεται γύρω από βεβαιότητες που παραμένουν αμετάβλητες. Οργανώνεται μέσα από μια διαρκή διαδικασία απώλειας, αναθεώρησης και επανανοηματοδότησης της εμπειρίας.

Η ψυχαναλυτική εργασία δεν αποσκοπεί στην αποκατάσταση μιας χαμένης βεβαιότητας. Δεν επιχειρεί να εξαλείψει την έλλειψη ή να ακυρώσει την αβεβαιότητα. Επιχειρεί να δημιουργήσει τις συνθήκες ώστε το υποκείμενο να μπορέσει να αρθρώσει μια προσωπική σχέση με αυτό που το υπερβαίνει.

Από αυτή την οπτική, η ψυχική ζωή δεν χαρακτηρίζεται από την απουσία ρωγμών αλλά από την ικανότητα να συνεχίσει κανείς να δημιουργεί νόημα παρά την ύπαρξή τους. Ίσως η ωριμότητα να μην βρίσκεται στην κατοχή της αλήθειας αλλά στην ικανότητα να ζει κανείς χωρίς την εγγύησή της.

Επίλογος

Ίσως τελικά οι ρωγμές του Πραγματικού να μην αφορούν μόνο την ψυχωτική εμπειρία. Ίσως να αφορούν κάθε στιγμή κατά την οποία οι βεβαιότητες που οργανώνουν τη ζωή μας παύουν να λειτουργούν.

Η ψύχωση αποκαλύπτει με ιδιαίτερη ένταση κάτι που αφορά όλους τους ανθρώπους: ότι η πραγματικότητα δεν είναι ποτέ πλήρως δεδομένη. Χρειάζεται να κατασκευάζεται, να μοιράζεται και να νοηματοδοτείται διαρκώς.

Σε μια εποχή όπου οι παραδοσιακές βεβαιότητες αποδυναμώνονται και οι νέες παραμένουν ασταθείς, το υποκείμενο βρίσκεται αντιμέτωπο με μια πρωτόγνωρη πρόκληση. Να βρει μια θέση μέσα στον κόσμο χωρίς την εγγύηση μιας οριστικής αλήθειας.

Ενδεχομένως, η μεγαλύτερη δυσκολία της εποχής μας να μην είναι η έλλειψη πληροφορίας αλλά η δυσκολία παραγωγής νοήματος.

Και ίσως η σημασία της ψυχανάλυσης να βρίσκεται ακριβώς εκεί. Όχι επειδή προσφέρει βεβαιότητες, αλλά επειδή επιτρέπει στο υποκείμενο να αρθρώσει τη δική του σχέση με την αβεβαιότητα, την επιθυμία και το Πραγματικό.

 

Σχετικά άρθρα

• Ψύχωση: συμπτώματα, εμπειρία, θεραπεία και αποκατάσταση
• Το αίσθημα κενού: από την έλλειψη στην ψυχική οδύνη
• Η απόσυρση του υποκειμένου ως κοινωνικό σύμπτωμα
• Η μοναξιά στην εποχή της συνεχούς σύνδεσης
• Τι ζητάμε πραγματικά στο βλέμμα των άλλων;
• Ναρκισσισμός, η ερωτική έλξη της Κατοπτρικής Εικόνας

 

Βιβλιογραφία

• Freud, S. (1924). Νεύρωση και Ψύχωση.
• Freud, S. (1924). Η απώλεια της πραγματικότητας στη νεύρωση και στην ψύχωση.
• Lacan, J. (1955-1956). Το Σεμινάριο, Βιβλίο ΙΙΙ: Οι Ψυχώσεις.
• Lacan, J. (1964). Οι τέσσερις θεμελιώδεις έννοιες της ψυχανάλυσης.
• Žižek, S. (2006). Πώς να διαβάσουμε τον Lacan.
• Leader, D. (2000). Τι είναι η τρέλα;
• Vanheule, S. (2011). Η υποκειμενικότητα στην ψύχωση: μια λακανική προσέγγιση.