Ναρκισσισμός: η ερωτική έλξη της Κατοπτρικής Εικόνας

Για τη γοητεία της εικόνας, το βλέμμα του Άλλου και τη συγκρότηση του εγώ

Ο όρος «ναρκισσισμός» εμφανίζεται για πρώτη φορά στο έργο του Freud το 1910, αλλά αρχίζει να αποκτά κεντρικό ρόλο στην ψυχαναλυτική θεωρία μόνο μετά την έκδοση του έργου του Για τον ναρκισσισμό: μια εισαγωγή (Freud, 1914). Από τη στιγμή αυτή και μετά, ο Freud ορίζει τον ναρκισσισμό ως την επένδυση της libido στο εγώ και τον αντιπαραθέτει στην επένδυση της libido στα αντικείμενα αγάπης.

Ο Lacan αποδίδει ιδιαίτερη σημασία σε αυτή τη φάση του έργου του Freud, καθώς εντάσσει ξεκάθαρα το εγώ στα αντικείμενα της λιμπιντικής οικονομίας και συνδέει τη γέννησή του με το ναρκισσιστικό στάδιο της ανάπτυξης. Ο ναρκισσισμός διαφοροποιείται από το προηγούμενο στάδιο του αυτοερωτισμού, στο οποίο το εγώ δεν έχει ακόμη συγκροτηθεί ως ενότητα, και εμφανίζεται όταν μια νέα ψυχική λειτουργία επιτρέπει στο υποκείμενο να αποκτήσει μια πρώτη εικόνα του εαυτού του.

Ο Lacan αναπτύσσει τη φροϋδική έννοια του ναρκισσισμού συνδέοντάς την με τον μύθο του Νάρκισσου, από τον οποίο έλαβε και το όνομά της. Ορίζει τον ναρκισσισμό ως την ερωτική έλξη της Κατοπτρικής Εικόνας.

Η ερωτική αυτή σχέση υποφώσκει στην πρωτογενή ταύτιση μέσα από την οποία δημιουργείται το εγώ στο Στάδιο του Καθρέφτη. Ο ναρκισσισμός διαθέτει ταυτόχρονα ερωτικό και επιθετικό χαρακτήρα. Είναι ερωτικός, όπως δείχνει ο μύθος του Νάρκισσου, καθώς το υποκείμενο σαγηνεύεται από την ολότητα και τη συνοχή της εικόνας του. Είναι όμως και επιθετικός, επειδή η ολοκληρωμένη κατοπτρική εικόνα αντιπαρατίθεται στην ασυντόνιστη και κατακερματισμένη εμπειρία του σώματος.

Η εικόνα που γοητεύει το υποκείμενο είναι ταυτόχρονα και μια εικόνα που το απειλεί. Εκείνο που το υποκείμενο θαυμάζει στον καθρέφτη είναι συγχρόνως κάτι ξένο προς το ίδιο, μια μορφή που βρίσκεται έξω από αυτό και από την οποία εξαρτάται για να αποκτήσει ενότητα.

Στο γραπτό του Περί της ψυχικής αιτιότητας (1946), ο Lacan εισάγει τον όρο «ναρκισσιστική αυτοκτονική επιθετικότητα» για να εκφράσει το γεγονός ότι η ερωτική και επιθετική διάσταση της σχέσης με την εικόνα μπορεί να οδηγήσει το υποκείμενο ακόμη και στην αυτοκαταστροφή. Ο μύθος του Νάρκισσου αποτελεί την πιο χαρακτηριστική απεικόνιση αυτής της παγίδας: η γοητεία της εικόνας καταλήγει να απορροφήσει ολοκληρωτικά το υποκείμενο.

Η ναρκισσιστική σχέση συνιστά τη φαντασιακή διάσταση των ανθρωπίνων σχέσεων.

Ο ναρκισσισμός πέρα από τον μύθο του Νάρκισσου

Στη σύγχρονη γλώσσα ο όρος ναρκισσισμός χρησιμοποιείται συχνά για να περιγράψει την αλαζονεία, την υπερβολική αυτοεκτίμηση ή μια εγωκεντρική στάση απέναντι στους άλλους. Η ψυχαναλυτική έννοια είναι πολύ πιο σύνθετη.

Για τον Freud και τον Lacan, ο ναρκισσισμός δεν αποτελεί εξαίρεση ούτε παθολογία από μόνος του. Αντίθετα, βρίσκεται στον πυρήνα της συγκρότησης του υποκειμένου. Χωρίς μια στοιχειώδη ναρκισσιστική επένδυση της εικόνας του εαυτού δεν θα μπορούσε να υπάρξει ούτε αίσθηση ταυτότητας ούτε αίσθηση συνέχειας του εγώ.

Το πρόβλημα δεν βρίσκεται στην ύπαρξη του ναρκισσισμού αλλά στον τρόπο με τον οποίο το υποκείμενο σχετίζεται με την εικόνα που το συγκροτεί. Όταν η εικόνα μετατρέπεται σε απόλυτη εγγύηση της ύπαρξης ή όταν η αναγνώριση του Άλλου γίνεται η μοναδική πηγή αξίας, τότε η ναρκισσιστική επένδυση κινδυνεύει να μετατραπεί σε παγίδα.

Το βλέμμα του Άλλου

Η κατοπτρική εικόνα δεν αρκεί από μόνη της.

Στο Στάδιο του Καθρέφτη η εικόνα αποκτά τη σημασία της μέσα από την παρουσία του Άλλου που την επικυρώνει. Το παιδί δεν αναγνωρίζει απλώς τον εαυτό του στον καθρέφτη. Στρέφεται προς εκείνον που το συνοδεύει αναζητώντας επιβεβαίωση.

Η εικόνα του εαυτού συνδέεται εξαρχής με το βλέμμα του Άλλου.

Ίσως γι’ αυτό η ανάγκη αναγνώρισης συνοδεύει τον άνθρωπο σε ολόκληρη τη ζωή του. Η αποδοχή, η αγάπη, η επιτυχία, η απόρριψη ή η αδιαφορία των άλλων αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα, επειδή αγγίζουν αυτή τη θεμελιώδη ναρκισσιστική επένδυση.

Το υποκείμενο δεν επιθυμεί μόνο να υπάρχει. Επιθυμεί να υπάρχει για κάποιον Άλλον. Να αναγνωρίζεται, να γίνεται ορατό και να αποκτά μια θέση μέσα στον κόσμο των σχέσεων και των σημασιών.

Η επιθετικότητα και οι σχέσεις με τους άλλους

Η λακανική προσέγγιση υπογραμμίζει ότι ο ναρκισσισμός δεν είναι μόνο ερωτικός αλλά και επιθετικός.

Ο άλλος δεν είναι μόνο το πρόσωπο που θαυμάζουμε ή αγαπάμε. Είναι ταυτόχρονα εκείνος που φαίνεται να κατέχει αυτό που μας λείπει. Ο ανταγωνιστής, ο αντίπαλος, το πρόσωπο με το οποίο συγκρινόμαστε.

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι ανθρώπινες σχέσεις περιλαμβάνουν συχνά τόσο θαυμασμό όσο και φθόνο, τόσο αγάπη όσο και επιθετικότητα. Το υποκείμενο αναγνωρίζει στον άλλον κάτι από τον εαυτό του, αλλά ταυτόχρονα βιώνει την παρουσία του ως απειλή για τη δική του εικόνα.

Η ναρκισσιστική επιθετικότητα δεν αποτελεί εξαίρεση της ανθρώπινης εμπειρίας. Ανήκει στην ίδια τη δομή της σχέσης με τον όμοιο. Ο άλλος είναι συγχρόνως το πρόσωπο με το οποίο ταυτιζόμαστε και εκείνος από τον οποίο επιθυμούμε να διαφοροποιηθούμε.

Η εποχή της εικόνας

Η σύγχρονη εποχή δεν δημιούργησε τον ναρκισσισμό. Δημιούργησε όμως νέους καθρέφτες.

Η δημόσια έκθεση του εαυτού, η κυριαρχία της εικόνας και η συνεχής αναζήτηση αναγνώρισης προσφέρουν νέους χώρους όπου παίζεται το παλιό δράμα της σχέσης του υποκειμένου με την εικόνα του.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η σύγχρονη κοινωνία παράγει περισσότερους ναρκισσιστές. Σημαίνει ότι η ναρκισσιστική διάσταση της ανθρώπινης ύπαρξης γίνεται περισσότερο ορατή.

Η επιτυχία, η ομορφιά, η αυτοπραγμάτωση και η διαρκής απαίτηση για επιβεβαίωση λειτουργούν συχνά ως σύγχρονα ιδεώδη του εγώ. Το υποκείμενο καλείται όχι μόνο να ζήσει αλλά και να παρουσιάσει μια εικόνα του εαυτού του αντάξια αυτών των ιδεωδών.

Σε αυτό το σημείο ο ναρκισσισμός συναντά ένα από τα βασικά παράδοξα της εποχής μας: όσο περισσότερο το υποκείμενο προσπαθεί να ταυτιστεί με μια ιδανική εικόνα του εαυτού, τόσο περισσότερο κινδυνεύει να απομακρυνθεί από την επιθυμία του.

Επίλογος

Ο ναρκισσισμός δεν αφορά απλώς την αγάπη προς τον εαυτό. Αφορά τη σχέση του υποκειμένου με την εικόνα που το συγκροτεί, με το βλέμμα που το αναγνωρίζει και με την επιθυμία που το κινεί.

Η κατοπτρική εικόνα προσφέρει μια αναγκαία ενότητα αλλά ταυτόχρονα εισάγει μια μόνιμη απόσταση ανάμεσα σε αυτό που είμαστε και σε αυτό που βλέπουμε. Το υποκείμενο δεν ταυτίζεται ποτέ πλήρως με την εικόνα του, όπως δεν ταυτίζεται ποτέ πλήρως με καμία από τις μορφές αναγνώρισης που του προσφέρει ο κόσμος.

Ίσως γι’ αυτό ο άνθρωπος δεν παύει ποτέ να αναζητά νέους καθρέφτες, νέα βλέμματα και νέες εικόνες μέσα στις οποίες θα μπορούσε να συναντήσει τον εαυτό του. Όμως πίσω από κάθε ταύτιση παραμένει πάντοτε ένα κενό. Και είναι ακριβώς αυτό το κενό που διατηρεί ζωντανή την επιθυμία.

Βιβλιογραφία

Freud, S. (1914). On Narcissism: An Introduction.

Lacan, J. (1946). On Psychic Causality.

Lacan, J. (1949). The Mirror Stage as Formative of the Function of the I.

Ναρκισσισμός, η ερωτική έλξη της Κατοπτρικής Εικόνας