Ο χρόνος, η τάξη και τα όρια του ελέγχου

Γιατί οργανώνουμε τη ζωή μας όταν τίποτα δεν ελέγχεται πλήρως

Τα όρια του ελέγχου αποτελούν ένα από τα πιο επίμονα ερωτήματα της σύγχρονης ζωής. Μέσα από την οργάνωση του χρόνου, τις λίστες, τους στόχους και την αυτοπαρακολούθηση, επιχειρούμε συχνά να διαχειριστούμε κάτι βαθύτερο από την καθημερινότητα: την αβεβαιότητα.

Η σύγχρονη καθημερινότητα οργανώνεται όλο και περισσότερο γύρω από συστήματα διαχείρισης του χρόνου και του εαυτού. Η οργάνωση παρουσιάζεται συχνά ως αντίδοτο στο άγχος, στην αβεβαιότητα και στην αίσθηση ότι η ζωή μάς ξεφεύγει. Όσο καλύτερα οργανωμένοι είμαστε, τόσο περισσότερο πιστεύουμε ότι θα μπορέσουμε να ελέγξουμε τις απαιτήσεις της καθημερινότητας και να πλησιάσουμε μια πιο ικανοποιητική ζωή.

Η ανάγκη αυτή δεν είναι τυχαία. Ο άνθρωπος δυσκολεύεται να κατοικήσει το χάος. Χρειάζεται επαναλήψεις, συνήθειες, ρυθμούς, τελετουργίες και αφηγήσεις που προσφέρουν μια αίσθηση συνέχειας. Η ίδια η ταυτότητα συγκροτείται μέσα από μοτίβα που κάνουν τον κόσμο περισσότερο προβλέψιμο.

Από αυτή την άποψη, η ανάγκη για τάξη δεν αποτελεί παθολογία. Αποτελεί προϋπόθεση της ψυχικής ζωής. Το κρίσιμο ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι γιατί οργανώνουμε τη ζωή μας. Είναι τι προσπαθούμε να συγκρατήσουμε μέσα από αυτή την οργάνωση.

Η δόμηση μοτίβων ως ανθρώπινη αναγκαιότητα

Η ψυχική ζωή στηρίζεται στη δημιουργία μοτίβων. Από τις πρώτες σχέσεις του παιδιού με τους φροντιστές του μέχρι τις καθημερινές συνήθειες της ενήλικης ζωής, η επανάληψη δημιουργεί αίσθηση συνέχειας και σταθερότητας.

Οι κοινωνίες οργανώνονται μέσα από τελετουργίες. Οι θεσμοί μέσα από κανόνες. Η καθημερινότητα μέσα από συνήθειες. Ακόμη και η προσωπική ιστορία αποκτά συνοχή μέσα από αφηγήσεις που συνδέουν το παρελθόν με το παρόν και το μέλλον.

Η δημιουργία τάξης δεν είναι πολυτέλεια. Είναι ένας από τους τρόπους με τους οποίους το υποκείμενο κατοικεί τον κόσμο.

Πίσω από κάθε μορφή οργάνωσης βρίσκεται η προσπάθεια να μετατραπεί το απρόβλεπτο σε κάτι περισσότερο διαχειρίσιμο.

Η ανάγκη αυτή δεν αφορά μόνο την αποτελεσματικότητα. Αφορά τη δυνατότητα να υπάρξει μια σχετική συνοχή απέναντι σε έναν κόσμο που δεν είναι ποτέ πλήρως προβλέψιμος.

→ Δείτε επίσης: Η λογική της επανάληψης στις σχέσεις: όταν η αγάπη συναντά το ασυνείδητο

Τι προσπαθούν να συγκρατήσουν τα μοτίβα;

Η οργάνωση δεν αφορά μόνο πρακτικές ανάγκες. Δεν οργανώνουμε απλώς τον χρόνο μας· οργανώνουμε την αβεβαιότητα, την αγωνία και την πιθανότητα της απώλειας.

Το πρόγραμμα της ημέρας, η λίστα των υποχρεώσεων ή η σταθερή ρουτίνα δεν λειτουργούν μόνο ως εργαλεία αποτελεσματικότητας. Συχνά λειτουργούν και ως ψυχικά στηρίγματα. Δημιουργούν την αίσθηση ότι ο κόσμος παραμένει προβλέψιμος και ότι τα πράγματα βρίσκονται υπό έλεγχο.

Η ψυχανάλυση υπενθυμίζει ότι ο άνθρωπος δεν έρχεται αντιμέτωπος μόνο με πρακτικά προβλήματα αλλά και με θεμελιώδη ερωτήματα: την έλλειψη, την απώλεια, την αβεβαιότητα, τον θάνατο και την επιθυμία. Οι συμβολικές δομές της καθημερινότητας βοηθούν αυτά τα ερωτήματα να γίνουν περισσότερο ανεκτά. Από αυτή την άποψη, η οργάνωση της ζωής είναι συχνά και μια μορφή οργάνωσης της αγωνίας.

→ Δείτε επίσης: Το αίσθημα κενού: από τη δομική έλλειψη στην ψυχική οδύνη

Τάξη και έλεγχος: μια αναγκαία διάκριση

Εδώ χρειάζεται μια σημαντική διάκριση. Η τάξη δεν ταυτίζεται με τον έλεγχο. Η τάξη αποτελεί αναγκαία συνθήκη της ανθρώπινης ζωής. Μας επιτρέπει να οργανώνουμε την εμπειρία, να δημιουργούμε συνέχεια μέσα στον χρόνο και να κατοικούμε έναν κόσμο που διαφορετικά θα έμοιαζε χαοτικός.

Ο έλεγχος, αντίθετα, εμφανίζεται όταν η τάξη καλείται να επιτελέσει κάτι περισσότερο. Όχι απλώς να οργανώσει την εμπειρία αλλά να εξαλείψει την αβεβαιότητα. Να εγγυηθεί ότι τίποτα απρόβλεπτο δεν θα συμβεί. Να προστατεύσει το υποκείμενο από την απώλεια, την αποτυχία, τη ματαίωση ή την αγωνία.

Από αυτή την άποψη, η δυσκολία δεν βρίσκεται στην ανάγκη για τάξη αλλά στην προσδοκία ότι η τάξη μπορεί να μας απαλλάξει από ό,τι δεν ελέγχεται πλήρως.

Ίσως εδώ να βρίσκεται και ένα από τα βασικά παράδοξα της σύγχρονης εποχής. Όσο περισσότερα εργαλεία οργάνωσης διαθέτουμε, τόσο περισσότερο ενισχύεται η φαντασίωση ότι μπορούμε να προβλέψουμε και να διαχειριστούμε κάθε πτυχή της ζωής.

Ωστόσο, η ανθρώπινη εμπειρία δεν εξαντλείται ποτέ σε αυτό που μπορεί να προγραμματιστεί.

Ο χρόνος ως αντικείμενο διαχείρισης

Η σύγχρονη κουλτούρα δεν υπόσχεται μόνο καλύτερη οργάνωση της ζωής. Υπόσχεται καλύτερη διαχείριση του χρόνου.

Η ημέρα τεμαχίζεται σε δραστηριότητες, χρονοδιαγράμματα και στόχους. Ο ελεύθερος χρόνος καλείται να γίνει παραγωγικός. Η ξεκούραση οφείλει να είναι αποτελεσματική. Ακόμη και η ψυχική φροντίδα εντάσσεται συχνά σε μια λογική βελτιστοποίησης.

Σταδιακά, ο χρόνος παύει να βιώνεται ως εμπειρία και μετατρέπεται σε πόρο. Κάτι που πρέπει να αξιοποιηθεί, να επενδυθεί και να μην σπαταληθεί.

Η αίσθηση ότι «δεν προλαβαίνω» δεν αφορά πάντοτε τον πραγματικό όγκο υποχρεώσεων. Συχνά αφορά τη δυσκολία να αντέξει κανείς ότι ο χρόνος είναι περιορισμένος και ότι καμία ζωή δεν μπορεί να περιλάβει όλες τις δυνατότητες που φαντάζεται.

Κάθε επιλογή συνεπάγεται και μια απώλεια. Κάθε «ναι» σημαίνει ταυτόχρονα πολλά «όχι».

Γι’ αυτό η διαχείριση του χρόνου συνδέεται βαθύτερα με τη διαχείριση της έλλειψης.

Ίσως γι’ αυτό ο χρόνος αποτελεί μία από τις πιο δύσκολες εμπειρίες για το ανθρώπινο υποκείμενο. Ο χρόνος δεν μας υπενθυμίζει μόνο ότι η ζωή προχωρά. Μας υπενθυμίζει επίσης ότι είναι πεπερασμένη.

Δεν μπορούμε να βρεθούμε παντού. Δεν μπορούμε να πραγματοποιήσουμε όλες τις δυνατότητές μας. Δεν μπορούμε να κρατήσουμε για πάντα τα πρόσωπα που αγαπάμε, τις ταυτότητες που οικοδομήσαμε ή ακόμη και το ίδιο μας το σώμα.

Κάθε πέρασμα του χρόνου περιέχει ταυτόχρονα δημιουργία και απώλεια. Κάθε νέο στάδιο ζωής προϋποθέτει την εγκατάλειψη κάποιου άλλου.

Από αυτή την άποψη, η προσπάθεια οργάνωσης του χρόνου δεν αφορά μόνο την αποτελεσματικότητα. Αφορά και την προσπάθεια να αποκτήσει μορφή κάτι που μας υπερβαίνει. Να καταστεί περισσότερο διαχειρίσιμη η εμπειρία της περατότητας.

Ο χρόνος, ωστόσο, δεν είναι μόνο κάτι που μετριέται. Η αναμονή, ο φόβος μιας απώλειας, η προσδοκία ενός έρωτα ή η εμπειρία του πένθους ακολουθούν άλλους ρυθμούς από εκείνους του ημερολογίου.

Η νευρωτική ανάγκη για έλεγχο

Η μετάβαση από την τάξη στον έλεγχο δεν γίνεται πάντα αντιληπτή. Συχνά αρχίζει ως μια λογική προσπάθεια οργάνωσης της καθημερινότητας και σταδιακά μετατρέπεται σε ανάγκη διαρκούς επιτήρησης του εαυτού και του κόσμου.

Το ερώτημα δεν είναι πλέον πώς θα οργανωθεί η ζωή αλλά πώς θα περιοριστεί η αβεβαιότητα που τη συνοδεύει.

Σε αυτό το σημείο η οργάνωση παύει να λειτουργεί αποκλειστικά ως εργαλείο και αποκτά αμυντική λειτουργία απέναντι στην αγωνία.

Στις αγχώδεις και ψυχαναγκαστικές μορφές, το πρόγραμμα δεν αποτελεί μόνο έναν τρόπο διαχείρισης της καθημερινότητας αλλά και έναν τρόπο καθησυχασμού απέναντι στο απρόβλεπτο.

Η λίστα λειτουργεί ως καθησυχασμός. Το ημερολόγιο ως εγγύηση. Η επανάληψη ως προστασία απέναντι σε κάτι που βιώνεται ως απειλητικό ή απρόβλεπτο.

Δεν είναι τυχαίο ότι όσοι υποφέρουν από έντονο άγχος συχνά αναζητούν βεβαιότητες: τι θα συμβεί, πότε θα συμβεί και με ποιον τρόπο.

Η αβεβαιότητα γίνεται δύσκολα ανεκτή και η ανάγκη ελέγχου αποκτά κεντρική θέση στην ψυχική οικονομία.

Στην ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή η λογική αυτή εμφανίζεται με μεγαλύτερη ένταση. Οι σκέψεις, οι έλεγχοι και οι τελετουργίες λειτουργούν ως προσπάθειες συγκράτησης μιας αγωνίας που απειλεί να ξεφύγει. Η οργάνωση δεν αφορά πλέον μόνο την πραγματικότητα αλλά και την ίδια τη σκέψη.

→ Δείτε επίσης: Η Ψυχαναγκαστική Νεύρωση

→ Δείτε επίσης: Κρίση πανικού: πέρα από τα συμπτώματα

Η κοινωνία της επίδοσης και το υποκείμενο ως έργο

Αν η ανάγκη για τάξη αποτελεί διαχρονικό χαρακτηριστικό της ανθρώπινης ύπαρξης, η σύγχρονη εποχή προσθέτει μια νέα διάσταση. Δεν αρκεί πλέον να οργανώνουμε τη ζωή μας. Καλούμαστε να τη βελτιστοποιούμε διαρκώς.

Η οργάνωση συνδέεται όλο και περισσότερο με την επίδοση. Οι στόχοι αφορούν την εργασία, το σώμα, τις σχέσεις, τη γονεϊκότητα, την ψυχική υγεία και τον ελεύθερο χρόνο. Το υποκείμενο μετατρέπεται σταδιακά σε έργο υπό συνεχή διαχείριση.

Η αυτοπαρατήρηση, η αυτοαξιολόγηση και η αυτοβελτίωση αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Οι εφαρμογές καταγράφουν βήματα, ύπνο, θερμίδες, χρόνο εργασίας και επίπεδα συγκέντρωσης. Το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο αν ζούμε αλλά πόσο αποτελεσματικά ζούμε.

Η εξέλιξη, ασφαλώς, δεν είναι από μόνη της πρόβλημα. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η αξία του ανθρώπου ταυτίζεται αποκλειστικά με την απόδοσή του.

Όταν η ύπαρξη υποχωρεί μπροστά στην απαίτηση για διαρκή βελτίωση, το υποκείμενο κινδυνεύει να αντιμετωπίζει τον εαυτό του όχι ως ζωντανή και αντιφατική ύπαρξη αλλά ως έργο που πρέπει να βελτιώνεται ασταμάτητα.

→ Δείτε επίσης: Η λειτουργικότητα ως προσωπείο της κατάθλιψης

Όταν η οργάνωση δεν αρκεί

Πολλοί άνθρωποι φτάνουν σε ένα παράδοξο σημείο. Το πρόγραμμα λειτουργεί. Οι στόχοι επιτυγχάνονται. Οι υποχρεώσεις εκπληρώνονται. Και όμως κάτι μοιάζει να λείπει. Η εμπειρία αυτή συναντάται συχνά στην εξουθένωση και σε ορισμένες μορφές κατάθλιψης. Το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη οργάνωσης αλλά η απουσία νοήματος.

Το υποκείμενο μπορεί να έχει μάθει να διαχειρίζεται αποτελεσματικά τον χρόνο του χωρίς να γνωρίζει τι επιθυμεί. Μπορεί να εκπληρώνει στόχους που κάποτε είχαν σημασία αλλά πλέον έχουν αποκοπεί από κάθε προσωπική επένδυση.

Σε αυτές τις περιπτώσεις η οργάνωση αποκαλύπτει τα όριά της. Μπορεί να προσφέρει δομή, δεν μπορεί όμως να απαντήσει στο ερώτημα του νοήματος.

Όταν η ζωή μετατρέπεται αποκλειστικά σε ακολουθία στόχων, υπάρχει ο κίνδυνος να χαθεί η επαφή με την επιθυμία που υποτίθεται ότι υπηρετούν αυτοί οι στόχοι.

→ Δείτε επίσης: Το αίσθημα κενού: από τη δομική έλλειψη στην ψυχική οδύνη

Ο χρόνος της επιθυμίας

Η σύγχρονη κουλτούρα επιχειρεί να συγχρονίσει όλες τις πλευρές της ζωής σε ένα ενιαίο σύστημα απόδοσης. Ωστόσο, η επιθυμία, το πένθος, ο έρωτας και η αγωνία δεν υπακούν πάντοτε σε χρονοδιαγράμματα. Δεν ωριμάζουν όταν το αποφασίζουμε και δεν ακολουθούν τη λογική της αποτελεσματικότητας.

Υπάρχουν στιγμές που διαρκούν περισσότερο από χρόνια και περίοδοι ολόκληρες που περνούν χωρίς να αφήσουν ιδιαίτερο ίχνος. Ο ψυχικός χρόνος οργανώνεται διαφορετικά από τον χρόνο της παραγωγικότητας.

Η δυσκολία της εποχής μας ίσως δεν βρίσκεται μόνο στην πίεση να κάνουμε περισσότερα πράγματα σε λιγότερο χρόνο. Βρίσκεται και στη δυσκολία να αποδεχτούμε ότι ο χρόνος μάς υποχρεώνει να επιλέγουμε.

Η επιθυμία γεννιέται πάντοτε μέσα σε αυτή τη συνθήκη. Δεν επιθυμούμε τα πάντα. Επιθυμούμε κάτι, ακριβώς επειδή δεν μπορούμε να έχουμε τα πάντα.

Ίσως μία από τις βαθύτερες εντάσεις της εποχής μας να αναπτύσσεται ακριβώς ανάμεσα στον χρόνο της επίδοσης και στον χρόνο του υποκειμένου.

→ Δείτε επίσης: Η λογική της επανάληψης στις σχέσεις: όταν η αγάπη συναντά το ασυνείδητο

Οι ρωγμές της τάξης

Η ανάγκη για τάξη συναντά πάντοτε ένα όριο. Υπάρχουν εμπειρίες που διαφεύγουν από κάθε σχεδιασμό: η απώλεια, η ασθένεια, ο θάνατος, ο χωρισμός, το τραύμα και η ίδια η επιθυμία. Όλες υπενθυμίζουν ότι η ζωή δεν μπορεί να οργανωθεί ολοκληρωτικά.

Η ψυχανάλυση ονομάζει Πραγματικό εκείνη τη διάσταση της εμπειρίας που αντιστέκεται στη συμβολοποίηση. Αυτό που δεν χωρά πλήρως στις εξηγήσεις, στις αφηγήσεις και στα συστήματα νοήματος.

Τα προγράμματα, οι λίστες και οι μηχανισμοί ελέγχου μπορούν να προσφέρουν σταθερότητα. Δεν μπορούν όμως να εξαφανίσουν αυτό το υπόλοιπο που επιμένει. Κάθε ανθρώπινη ζωή συναντά κάποια στιγμή τα όρια των βεβαιοτήτων της.

→ Δείτε επίσης: Οι ρωγμές του Πραγματικού: το υποκείμενο εκκρεμές στις ρωγμές του Πραγματικού

Η αβεβαιότητα δεν βιώνεται με τον ίδιο τρόπο από όλους τους ανθρώπους. Άλλοτε οδηγεί σε μεγαλύτερη ανάγκη ελέγχου. Άλλοτε σε αισθήματα ανεπάρκειας, εξουθένωσης ή αποτυχίας. Και άλλοτε σε βαθύτερες διαταραχές της σχέσης με την πραγματικότητα.

Οι διαφορετικές μορφές ψυχικής οργάνωσης μπορούν να ιδωθούν και ως διαφορετικοί τρόποι διαχείρισης αυτού που διαφεύγει από τον έλεγχο και αντιστέκεται στη συμβολοποίηση.

Η ψυχωτική εμπειρία και το όριο της οργάνωσης

Η ψύχωση δεν αποτελεί ακραία μορφή ακαταστασίας ούτε μπορεί να κατανοηθεί ως απλή έλλειψη οργάνωσης. Αντίθετα, συχνά συναντά κανείς έντονες προσπάθειες νοηματοδότησης της εμπειρίας.

Η ψυχωτική εμπειρία αναδεικνύει με ιδιαίτερη ένταση κάτι που αφορά κάθε υποκείμενο: η πραγματικότητα δεν είναι αυτονόητη. Χρειάζεται να οργανώνεται μέσα από συμβολικές συντεταγμένες, σχέσεις και νοήματα.

Όταν αυτές οι συντεταγμένες διαταράσσονται, το υποκείμενο βρίσκεται αντιμέτωπο με μια διαφορετική σχέση προς τον κόσμο και προς το Πραγματικό.

Έτσι, η ψύχωση φωτίζει το όριο κάθε προσπάθειας οργάνωσης: την ανάγκη να υπάρξει συνοχή εκεί όπου η εμπειρία απειλεί να διαλυθεί.

→ Δείτε επίσης: Οι ρωγμές του Πραγματικού: το υποκείμενο εκκρεμές στις ρωγμές του Πραγματικού

Επίλογος

Η ανάγκη για τάξη δεν αποτελεί πρόβλημα προς επίλυση. Είναι μία από τις θεμελιώδεις συνθήκες της ανθρώπινης ύπαρξης. Χωρίς επαναλήψεις, χωρίς αφηγήσεις και χωρίς ορισμένα σημεία σταθερότητας, η ζωή θα γινόταν δύσκολα κατοικήσιμη.

Ωστόσο, η τάξη δεν είναι το ίδιο πράγμα με τον έλεγχο. Η πρώτη μας επιτρέπει να οργανώνουμε την εμπειρία. Ο δεύτερος επιχειρεί να εξαλείψει την αβεβαιότητα που τη συνοδεύει.

Καμία μορφή οργάνωσης δεν μπορεί να καταργήσει πλήρως την έλλειψη, την απώλεια, τη ματαίωση ή το απρόβλεπτο. Υπάρχει πάντοτε ένα υπόλοιπο που διαφεύγει από τον σχεδιασμό, την πρόβλεψη και τη διαχείριση.

Η ψυχική υγεία ίσως δεν αφορά την κατάργηση αυτού του υπολοίπου αλλά τη δυνατότητα να ζήσει κανείς μαζί του. Να οργανώνει τη ζωή του χωρίς να απαιτεί από την οργάνωση να τον προστατεύσει από κάθε αβεβαιότητα.

Εκεί η τάξη παύει να λειτουργεί ως άμυνα απέναντι στη ζωή και μπορεί να μετατραπεί σε έναν τρόπο να την κατοικήσουμε.

Σχετικά άρθρα

• Η λογική της επανάληψης στις σχέσεις: όταν η αγάπη συναντά το ασυνείδητο
• Το αίσθημα κενού: από τη δομική έλλειψη στην ψυχική οδύνη
• Οι ρωγμές του Πραγματικού: το υποκείμενο εκκρεμές στις ρωγμές του Πραγματικού
• Η λειτουργικότητα ως προσωπείο της κατάθλιψης
• Η Ψυχαναγκαστική Νεύρωση