Επανάληψη στις σχέσεις: όταν η αγάπη συναντά το ασυνείδητο

Όταν η αγάπη συναντά το ασυνείδητο

Η επανάληψη στις σχέσεις αποτελεί ένα από τα συχνότερα ερωτήματα που εμφανίζονται στον χώρο της ψυχοθεραπείας και της ψυχανάλυσης. Πολλοί άνθρωποι διαπιστώνουν, συνήθως εκ των υστέρων, ότι επιλέγουν συντρόφους με παρόμοια χαρακτηριστικά, εμπλέκονται σε γνώριμες συγκρούσεις, φοβούνται την εγγύτητα ή αποσύρονται τη στιγμή που η σχέση αρχίζει να αποκτά βάθος. Άλλοι έλκονται από πρόσωπα συναισθηματικά μη διαθέσιμα, αμφίθυμα ή απόμακρα, σαν να επιστρέφουν ξανά και ξανά σε μια γνώριμη σκηνή, ακόμη κι όταν αυτή τους πληγώνει.

Αυτή η επανάληψη δεν είναι απλώς θέμα «κακής επιλογής» ούτε ένδειξη προσωπικής αποτυχίας. Μπορεί να κατανοηθεί ως ένας τρόπος με τον οποίο ο ψυχισμός επιστρέφει σε κάτι που δεν έχει ακόμη επεξεργαστεί. Η σχέση γίνεται τότε ένας τόπος όπου συναντώνται η προσωπική ιστορία, τα πρώιμα βιώματα δεσμού, η ασυνείδητη φαντασίωση και οι κοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες μαθαίνουμε να αγαπάμε και να επιθυμούμε.

Η διαδικασία αυτή συνδέεται συχνά με βαθύτερα ερωτήματα γύρω από την αναγνώριση, την επιθυμία και την αίσθηση ότι ο άλλος μπορεί να καλύψει ένα εσωτερικό κενό που βιώνεται ως ιδιαίτερα οδυνηρό.

→ Δείτε επίσης: Το αίσθημα κενού: από την έλλειψη στην ψυχική οδύνη

Η επανάληψη στις σχέσεις ως ασυνείδητη σκηνή

Στην ψυχαναλυτική σκέψη, η επανάληψη δεν αντιμετωπίζεται ως απλή συνήθεια. Ο Freud έδειξε ότι το υποκείμενο δεν θυμάται πάντα το απωθημένο με τη μορφή μιας καθαρής ανάμνησης· συχνά το επαναλαμβάνει μέσα από πράξεις, επιλογές και σχέσεις. Αυτό που δεν έχει βρει λόγο ή νόημα μπορεί να επιστρέφει ως σύγκρουση, ως έλξη, ως απόσυρση ή ως επιμονή σε μια σχέση που αναπαράγει έναν παλιό πόνο.

Έτσι, κάποιος μπορεί να αναζητά ασυνείδητα έναν σύντροφο που τον τοποθετεί σε μια γνώριμη θέση: στην αναμονή, στην απόρριψη, στην ανάγκη να κερδίσει την αγάπη, στην αγωνία ότι ο άλλος θα φύγει ή στην αίσθηση ότι η οικειότητα είναι ταυτόχρονα επιθυμητή και απειλητική. Η επανάληψη δεν σημαίνει ότι το άτομο θέλει να υποφέρει. Σημαίνει ότι ξανασυναντά κάτι οικείο, με την ασυνείδητη προσδοκία ότι αυτή τη φορά θα μπορέσει να το κατανοήσει ή να το αλλάξει.

Με αυτή την έννοια, τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα στις σχέσεις δεν είναι απλώς «λάθη επιλογής». Είναι τρόποι με τους οποίους ο ψυχισμός παραμένει δεμένος με ανεπεξέργαστες εμπειρίες. Το ερώτημα δεν είναι μόνο «γιατί διαλέγω πάντα τον ίδιο τύπο ανθρώπου;», αλλά «ποια θέση παίρνω εγώ μέσα σε αυτή την επανάληψη;».

Σε αρκετές περιπτώσεις, η επανάληψη δεν αφορά μόνο την επιλογή του συντρόφου αλλά και τον τρόπο με τον οποίο το υποκείμενο αποσύρεται, σιωπά ή δυσκολεύεται να διεκδικήσει μια διαφορετική θέση μέσα στη σχέση.

→ Δείτε επίσης: Η απόσυρση του υποκειμένου ως κοινωνικό σύμπτωμα

Θεωρία δεσμού: γιατί το γνώριμο μοιάζει ασφαλές ακόμη κι όταν πονά

Η θεωρία του δεσμού προσφέρει μια συμπληρωματική επιστημονική οπτική. Οι πρώιμες σχέσεις με τα πρόσωπα φροντίδας διαμορφώνουν εσωτερικά μοντέλα για το αν ο άλλος είναι διαθέσιμος, αν η ανάγκη μπορεί να ακουστεί και αν η εγγύτητα είναι ασφαλής. Τα μοντέλα αυτά δεν καθορίζουν μηχανικά την ενήλικη ερωτική ζωή, αλλά επηρεάζουν τις προσδοκίες, τους φόβους και τους τρόπους με τους οποίους σχετιζόμαστε.

Ένας αγχώδης τρόπος δεσμού μπορεί να εκφράζεται μέσα από συνεχή ανάγκη επιβεβαίωσης, φόβο εγκατάλειψης και έντονη ευαισθησία στην απόσταση του άλλου. Ένας αποφευκτικός τρόπος δεσμού μπορεί να εμφανίζεται ως ανάγκη αυτονομίας, δυσκολία εμπιστοσύνης ή απόσυρση όταν η σχέση γίνεται πολύ κοντινή. Συχνά, όμως, αυτά τα μοτίβα δεν βιώνονται ως μοτίβα· βιώνονται ως «χημεία», ως έλξη ή ως ένστικτο. Το γνώριμο μπορεί να μοιάζει ασφαλές, ακόμη κι όταν αναπαράγει πόνο.

Συχνά δεν επιλέγουμε τον άλλον επειδή μας κάνει καλό. Τον επιλέγουμε επειδή κάτι σε αυτόν μας είναι ήδη γνωστό. Η οικειότητα προηγείται πολλές φορές της ασφάλειας. Γι’ αυτό ορισμένοι άνθρωποι επιστρέφουν σε σχέσεις που τους πληγώνουν, όχι επειδή επιθυμούν τον πόνο, αλλά επειδή ο πόνος αυτός τους είναι αναγνωρίσιμος.

Η ερωτική επιλογή, λοιπόν, δεν είναι ποτέ απολύτως ελεύθερη ούτε απολύτως τυχαία. Διαμορφώνεται από ασυνείδητες αναγνωρίσεις: κάτι στον άλλον μοιάζει ήδη γνωστό, ακόμη κι αν δεν μπορούμε να το ονομάσουμε.

Αυτό εξηγεί γιατί ένας άνθρωπος μπορεί να εγκαταλείπει μια σχέση που του προσφέρει σταθερότητα, ενώ να παραμένει καθηλωμένος σε μια σχέση που τον κρατά σε αναμονή.

Επιθυμία, έλλειψη και η φαντασίωση του ιδανικού συντρόφου

Από λακανική σκοπιά, η επιθυμία δεν γεννιέται από την πληρότητα αλλά από την έλλειψη. Δεν επιθυμούμε απλώς ένα πρόσωπο· επιθυμούμε και κάτι από τη θέση που παίρνουμε μέσα στο βλέμμα του άλλου. Θέλουμε να αναγνωριστούμε, να αποκτήσουμε σημασία, να αισθανθούμε ότι κάτι μέσα μας βρίσκει θέση.

Η ανάγκη αυτή για αναγνώριση βρίσκεται συχνά στον πυρήνα πολλών ερωτικών συγκρούσεων. Δεν αρκεί να αγαπιόμαστε· θέλουμε να κατέχουμε μια ιδιαίτερη θέση στην επιθυμία του άλλου.

→ Δείτε επίσης: Τι ζητάμε πραγματικά στο βλέμμα των άλλων;

Γι’ αυτό η ερωτική σχέση δεν είναι μόνο συνάντηση δύο ανθρώπων αλλά και συνάντηση δύο ιστοριών επιθυμίας.

Όταν ο σύντροφος φαντασιώνεται ως εκείνος που θα θεραπεύσει πλήρως την έλλειψη, κάθε ατέλειά του βιώνεται ως προδοσία. Τότε η σχέση δεν αντέχεται ως πραγματική συνάντηση με έναν άλλο άνθρωπο, αλλά απαιτείται να λειτουργήσει ως υπόσχεση ολοκλήρωσης.

Από εδώ προκύπτουν πολλά επαναλαμβανόμενα μοτίβα: η αναζήτηση του «ιδανικού», η γρήγορη απογοήτευση, η μετάβαση από την εξιδανίκευση στην απαξίωση, η φυγή μπροστά στη ματαίωση.

Η ψυχαναλυτική ανάγνωση δεν ακυρώνει την ανάγκη για όρια, σεβασμό και αμοιβαιότητα. Αντίθετα, βοηθά να διακρίνουμε πότε μια σχέση είναι πράγματι βλαπτική και πότε η δυσκολία αφορά την αδυναμία να αντέξουμε ότι ο άλλος δεν μπορεί να είναι η πλήρης απάντηση στο εσωτερικό μας κενό.

Σύγχρονες σχέσεις, επιλογή και συναισθηματικός καπιταλισμός

Τα μοτίβα στις σχέσεις δεν ανήκουν μόνο στην ατομική ψυχική ιστορία. Στην ύστερη νεωτερικότητα, η ερωτική ζωή οργανώνεται μέσα σε ένα περιβάλλον υπερπροσφοράς επιλογών, διαρκούς σύγκρισης και αβεβαιότητας.

Η αγάπη επηρεάζεται όλο και περισσότερο από λογικές αξιολόγησης και διαρκούς επιλογής. Ο άλλος δεν συναντάται πάντοτε ως πρόσωπο αλλά συχνά ως πιθανότητα, ως εναλλακτική ή ως αντικείμενο σύγκρισης.

Σε αυτό το πλαίσιο, η επανάληψη εντείνεται. Η απογοήτευση δεν γίνεται πάντα αφορμή κατανόησης ή επεξεργασίας. Συχνά βιώνεται ως ένδειξη ότι η αναζήτηση πρέπει απλώς να συνεχιστεί αλλού.

Η σχέση γίνεται διαρκώς αναθεωρήσιμη, ενώ η δέσμευση εμφανίζεται συχνά ως απειλή για την ατομική ελευθερία. Το παράδοξο είναι ότι όσο περισσότερο αυξάνονται οι δυνατότητες επιλογής, τόσο πιο εύθραυστη μπορεί να γίνεται η εμπειρία της οικειότητας.

Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί άνθρωποι περιγράφουν σήμερα έντονα αισθήματα μοναξιάς ακόμη και όταν διατηρούν συχνή επικοινωνία ή πολλαπλές κοινωνικές επαφές.

→ Δείτε επίσης: Η μοναξιά στην εποχή της συνεχούς σύνδεσης

Η ψυχολογικοποίηση των σχέσεων: χρήσιμο εργαλείο ή νέα άμυνα;

Σήμερα μιλάμε για τις σχέσεις με ένα πλούσιο ψυχολογικό λεξιλόγιο: μοτίβα δεσμού, τραύμα, ναρκισσισμός, όρια, red flags, συνεξάρτηση. Αυτές οι έννοιες μπορούν να είναι χρήσιμες, εφόσον λειτουργούν ως εργαλεία κατανόησης και όχι ως γρήγορες ετικέτες.

Όταν κάθε δυσκολία ονομάζεται αμέσως, υπάρχει ο κίνδυνος να μη συναντήσουμε ούτε τον άλλον ούτε τον εαυτό μας.

Η υπερβολική ψυχολογικοποίηση μπορεί να γίνει μια λεπτή άμυνα απέναντι στην αβεβαιότητα της σχέσης. Αν κάθε δυσκολία εξηγείται άμεσα με μια διάγνωση ή μια κατηγορία, χάνεται η δυνατότητα να ακούσουμε τι επαναλαμβάνεται στο επίπεδο της επιθυμίας, του φόβου και της φαντασίωσης.

Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο «τι είναι ο άλλος;», αλλά «τι ενεργοποιείται μέσα μου με αυτόν τον άλλον;».

Πώς σπάει ένας επαναλαμβανόμενος κύκλος στις σχέσεις;

Η αλλαγή ενός επαναλαμβανόμενου μοτίβου δεν επιτυγχάνεται μόνο με τη διανοητική απόφαση «δεν θα το ξανακάνω». Απαιτεί παρατήρηση, χρόνο και επεξεργασία.

Χρειάζεται το άτομο να αναγνωρίσει τη θέση που παίρνει μέσα στις σχέσεις του: περιμένει, σώζει, αποσύρεται, απορρίπτει πριν απορριφθεί ή επιμένει να ζητά αγάπη από μη διαθέσιμα πρόσωπα;

Μερικά ερωτήματα μπορούν να λειτουργήσουν ως αφετηρία αυτοπαρατήρησης:

Ποιο συναίσθημα μου είναι πιο γνώριμο μέσα στις σχέσεις;
Ποια μορφή αγάπης θεωρώ αυτονόητη;
Πότε αποσύρομαι;
Πότε προσκολλώμαι;
Τι φοβάμαι περισσότερο: την εγκατάλειψη, την εξάρτηση, τη ματαίωση ή την πραγματική εγγύτητα;

Σε αρκετές περιπτώσεις, πίσω από αυτά τα ερωτήματα βρίσκεται και το άγχος ότι η πραγματική συνάντηση με τον άλλον θα αποκαλύψει πλευρές του εαυτού που παραμένουν αβέβαιες, ευάλωτες ή ανολοκλήρωτες.

Η ψυχοθεραπευτική και ψυχαναλυτική εργασία μπορεί να βοηθήσει ώστε η επανάληψη να περάσει από την πράξη στον λόγο. Όταν το άτομο αρχίζει να αναγνωρίζει το μοτίβο την ώρα που συμβαίνει, αποκτά τη δυνατότητα να μη λειτουργήσει αυτόματα.

Η παλιά επιθυμία δεν εξαφανίζεται αμέσως, αλλά δημιουργείται ένας νέος χώρος ανάμεσα στο ερέθισμα και την απάντηση. Εκεί μπορεί να αρχίσει μια διαφορετική σχέση με τον εαυτό και με τον άλλον.

Συμπέρασμα: από την επανάληψη στη συνάντηση

Επαναλαμβάνουμε τα ίδια μοτίβα στις σχέσεις όχι επειδή είμαστε καταδικασμένοι να κάνουμε τα ίδια λάθη, αλλά επειδή η ψυχική ζωή επιστρέφει εκεί όπου κάτι έμεινε ακατανόητο, άλυτο ή ανείπωτο.

Η επανάληψη είναι ταυτόχρονα σύμπτωμα και μήνυμα. Δείχνει το σημείο όπου η ιστορία μας επιμένει να ζητά αναγνώριση.

Η έξοδος από την επανάληψη δεν προκύπτει από την αναζήτηση ενός ιδανικού συντρόφου αλλά από τη δυνατότητα να αναγνωρίσουμε τη δική μας θέση μέσα σε αυτήν. Όταν η σχέση πάψει να λειτουργεί ως σκηνή αναπαραγωγής ενός παλιού δράματος, μπορεί να μετατραπεί σε χώρο συνάντησης με μια πραγματική ετερότητα.

Εκεί η αγάπη δεν υπηρετεί πλέον την επανάληψη του παρελθόντος, αλλά ανοίγει τη δυνατότητα μιας νέας εμπειρίας.

Η λογική της επανάληψης στις σχέσεις