Δυσκολία να πω όχι: η ενοχή, η επιθυμία και ο φόβος της απόρριψης

Για την ενοχή, την επιθυμία και το κόστος της διαφοροποίησης

Η δυσκολία να πω όχι αποτελεί ένα από τα συχνότερα προβλήματα στις ανθρώπινες σχέσεις. Πίσω από την αδυναμία άρνησης συχνά βρίσκονται η ενοχή, ο φόβος της απόρριψης, η ανάγκη αναγνώρισης και η δυσκολία να διατηρήσουμε τη δική μας επιθυμία απέναντι στις απαιτήσεις των άλλων.

Το «όχι» δεν είναι πάντοτε μια λέξη αντίστασης. Μερικές φορές είναι η πιο δύσκολη μορφή παρουσίας: η στιγμή όπου το υποκείμενο καλείται να παραμείνει μέσα στη σχέση χωρίς να παραδώσει ολοκληρωτικά την επιθυμία του.

Υπάρχουν άνθρωποι που δυσκολεύονται να πουν «όχι», ακόμη κι όταν μέσα τους η άρνηση έχει ήδη σχηματιστεί καθαρά.

Αναλαμβάνουν περισσότερες υποχρεώσεις από όσες μπορούν να αντέξουν, παραμένουν σε σχέσεις που τους εξαντλούν, αποδέχονται αιτήματα που δεν επιθυμούν πραγματικά και συχνά βρίσκονται αντιμέτωποι με μια παράδοξη εμπειρία: ενώ γνωρίζουν τι θα ήθελαν να αρνηθούν, αδυνατούν να το εκφράσουν.

Η δυσκολία αυτή παρουσιάζεται συχνά ως ζήτημα διεκδικητικότητας ή αυτοεκτίμησης. Γι’ αυτό και προτείνονται τεχνικές επικοινωνίας, ασκήσεις αυτοπεποίθησης ή τρόποι αποτελεσματικότερης διαχείρισης των διαπροσωπικών σχέσεων.

→ Δείτε επίσης: Η εποχή της ανεπάρκειας: η σύγκριση με τους άλλους και η ψυχική φθορά

Ωστόσο, η κλινική εμπειρία δείχνει ότι το ζήτημα είναι συχνά βαθύτερο.

Για ορισμένους ανθρώπους, το «όχι» δεν είναι απλώς μια λέξη που δυσκολεύονται να προφέρουν. Είναι μια πράξη που απειλεί ολόκληρη τη σχέση τους με τον Άλλο.

Σε αυτό το σημείο, η καθημερινή δυσκολία αποκτά μια άλλη βαρύτητα. Το «όχι» παύει να είναι απλώς μια απάντηση σε ένα αίτημα και γίνεται σημείο όπου συμπυκνώνονται παλιές αγωνίες: η ανάγκη να μη χαθεί η αγάπη, ο φόβος ότι η επιθυμία μας θα θεωρηθεί επιθετική, η αίσθηση ότι η ύπαρξή μας δικαιώνεται μόνο όταν παραμένουμε χρήσιμοι, διαθέσιμοι ή αρεστοί.

Έτσι, η δυσκολία να τεθεί ένα όριο δεν αφορά μόνο το παρόν. Φέρει μαζί της το ίχνος παλαιότερων σχέσεων, πρώιμων ματαιώσεων και ασυνείδητων φαντασιώσεων γύρω από το τι σημαίνει να απογοητεύει κανείς εκείνον από τον οποίο επιθυμεί να αγαπηθεί. Το «όχι» γίνεται τότε μια μικρή λέξη με δυσανάλογο ψυχικό βάρος.

Το τίμημα της διαφοροποίησης

Κάθε «όχι» εμπεριέχει μια μορφή διαφοροποίησης. Λέγοντας «όχι» δηλώνω ότι η επιθυμία μου δεν ταυτίζεται πλήρως με την επιθυμία του άλλου. Αναγνωρίζω ότι υπάρχω ως ξεχωριστό υποκείμενο, με δικά μου όρια, ανάγκες και επιθυμίες.

Η διαδικασία αυτή μοιάζει αυτονόητη, όμως δεν είναι το ίδιο αυτονόητη για όλους.

Για πολλούς ανθρώπους, η διαφοροποίηση βιώνεται ως απειλή. Η διαφωνία συνδέεται με τον φόβο της απόρριψης, η άρνηση με τον φόβο της εγκατάλειψης και η αυτονομία με την απώλεια της αγάπης.

Έτσι, το υποκείμενο βρίσκεται μπροστά σε ένα δίλημμα που συχνά δεν συνειδητοποιεί πλήρως:

«Αν πω όχι, θα συνεχίσω να έχω θέση στη ζωή του άλλου;»

Η ερώτηση αυτή δεν είναι πάντοτε διατυπωμένη με λόγια. Συχνά λειτουργεί σιωπηλά, ως σωματική ένταση, ως αίσθημα πνιγμού, ως βιαστική ανάγκη να αποκατασταθεί η ηρεμία. Το υποκείμενο μπορεί να νιώθει ότι αν αρνηθεί, δεν αρνείται μόνο ένα αίτημα, αλλά διακινδυνεύει την ίδια τη θέση του μέσα στον δεσμό.

Η διαφοροποίηση δεν είναι ποτέ μόνο γνωστική πράξη. Είναι και συναισθηματική δοκιμασία. Προϋποθέτει ότι μπορώ να αντέξω την πιθανότητα ο άλλος να δυσαρεστηθεί, να αποσυρθεί, να μην με αναγνωρίσει με τον τρόπο που είχα ανάγκη. Εκεί ακριβώς φαίνεται αν η σχέση μπορεί να χωρέσει δύο επιθυμίες ή αν απαιτεί τη σιωπηλή ακύρωση της μίας.

→ Δείτε επίσης: Φόβος της απόρριψης: όταν χάνεται η θέση που νομίζαμε ότι είχαμε

Η ενοχή πίσω από το «ναι»

Πολλοί άνθρωποι δεν λένε «ναι» επειδή το επιθυμούν, αλλά επειδή δυσκολεύονται να αντέξουν την ενοχή που θα προκαλούσε η άρνηση.

Η ενοχή λειτουργεί εδώ ως ένας εσωτερικός μηχανισμός επιτήρησης. Το υποκείμενο αισθάνεται υπεύθυνο για την απογοήτευση του άλλου, για τη δυσφορία του, ακόμη και για τα συναισθήματα που εκείνος μπορεί να βιώσει μετά από μια άρνηση.

Σαν να κουβαλά την υποχρέωση να προστατεύει τον άλλον από κάθε ματαίωση.

→ Δείτε επίσης: Αίσθημα κενού: από την έλλειψη στην ψυχική οδύνη

Αυτό που τελικά αποφεύγεται δεν είναι μόνο η σύγκρουση, αλλά η εμπειρία του να γίνει κανείς η αιτία της δυσαρέσκειας του άλλου.

Η ενοχή, σε αυτή την περίπτωση, δεν λειτουργεί ως απλή ηθική ένδειξη. Λειτουργεί σαν εσωτερικευμένη φωνή που απαιτεί διαρκή συμμόρφωση: «μην τον στενοχωρήσεις», «μην φανείς εγωιστής», «μην αποδειχθείς ανεπαρκής».

Έτσι, το άτομο δεν υπακούει μόνο στον άλλον· υπακούει σε έναν εσωτερικό Άλλο, αυστηρό, απαιτητικό και συχνά αδιάλλακτο.

Σε αυτό το πλαίσιο, το «ναι» δεν είναι απαραίτητα έκφραση γενναιοδωρίας. Μπορεί να είναι ένας τρόπος αποφυγής της εσωτερικής τιμωρίας. Το υποκείμενο συμμορφώνεται για να ησυχάσει μια φωνή που το κατηγορεί πριν ακόμη πράξει. Η ενοχή προηγείται της πράξης και οργανώνει την απόφαση.

Τι θέλει ο Άλλος από εμένα;

Η ψυχανάλυση μετατοπίζει το ερώτημα: δεν ενδιαφέρεται μόνο για το γιατί κάποιος δεν λέει «όχι», αλλά και για το τι συμβαίνει όταν προσπαθεί να το πει.

Πολλές φορές η δυσκολία δεν αφορά το ίδιο το αίτημα που δέχεται το άτομο, αλλά τη θέση που πιστεύει ότι κατέχει μέσα στην επιθυμία του άλλου.

Το ερώτημα γίνεται:

«Τι είμαι για τον Άλλο;»

«Τι περιμένει από εμένα;»

«Τι θα συμβεί αν πάψω να ανταποκρίνομαι σε αυτή την προσδοκία;»

Στη λακανική θεωρία, το υποκείμενο συγκροτείται μέσα από τη σχέση του με την επιθυμία του Άλλου. Από πολύ νωρίς προσπαθεί να αποκρυπτογραφήσει τι ζητείται από αυτό, ποια θέση πρέπει να καταλάβει και με ποιον τρόπο μπορεί να εξασφαλίσει την αγάπη και την αναγνώριση.

Όταν αυτή η αναζήτηση γίνει υπερβολικά ισχυρή, το άτομο κινδυνεύει να ζει περισσότερο μέσα από τις προσδοκίες των άλλων παρά μέσα από τη δική του επιθυμία.

→ Δείτε επίσης: Η αναζήτηση αναγνώρισης και το βλέμμα των άλλων

Η επιθυμία του Άλλου γίνεται τότε ένας γρίφος που δεν σταματά να ζητά ερμηνεία. Το βλέμμα, η σιωπή, μια αλλαγή στον τόνο της φωνής, μια καθυστέρηση στην απάντηση μπορούν να βιωθούν ως σημάδια ότι κάτι χάθηκε. Το υποκείμενο προσπαθεί να προλάβει τη δυσαρέσκεια πριν ακόμη εκδηλωθεί, σαν να πρέπει να κατοικεί μονίμως στο πεδίο της πρόβλεψης, της προσαρμογής και της επανόρθωσης.

Η ψυχαναλυτική ανάγνωση δεν αντιμετωπίζει αυτή τη στάση ως απλή ανασφάλεια. Τη βλέπει ως τρόπο με τον οποίο το υποκείμενο επιχειρεί να απαντήσει στο αίνιγμα της επιθυμίας του Άλλου. Αν δεν ξέρω τι θέλει ο άλλος από εμένα, προσπαθώ να γίνω εκείνο που φαντάζομαι ότι θέλει. Και όσο περισσότερο προσπαθώ να συμπέσω με αυτή τη φαντασίωση, τόσο περισσότερο απομακρύνομαι από τη δική μου επιθυμία.

Όταν η αγάπη ταυτίζεται με την υποχώρηση

Σε ορισμένες περιπτώσεις, η αγάπη μαθαίνεται ως προσαρμογή. Το παιδί αντιλαμβάνεται ότι η αποδοχή συνδέεται με τη συμμόρφωση, ότι η αναγνώριση κερδίζεται μέσα από την ικανοποίηση των αναγκών των άλλων και ότι η σύγκρουση απειλεί τη σχέση.

Η λογική αυτή μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί και στην ενήλικη ζωή, συχνά χωρίς να αναγνωρίζεται ως τέτοια.

Το άτομο γίνεται ιδιαίτερα προσεκτικό απέναντι στις επιθυμίες των άλλων, αναπτύσσει αυξημένη ενσυναίσθηση, φροντίζει, υποστηρίζει και προσφέρει. Συχνά οι γύρω του το περιγράφουν ως «καλό άνθρωπο».

Όμως πίσω από αυτή τη φαινομενική αρμονία μπορεί να αναπτύσσεται μια βαθιά αποξένωση από την προσωπική επιθυμία: το υποκείμενο γνωρίζει όλο και λιγότερο τι θέλει το ίδιο και όλο και περισσότερο τι περιμένουν οι άλλοι από αυτό.

Σε μια τέτοια ψυχική οικονομία, η καλοσύνη μπορεί να μετατραπεί σε φυλακή. Η φροντίδα χάνει τον ελεύθερο χαρακτήρα της και γίνεται τρόπος διατήρησης της σχέσης. Το άτομο δίνει, όχι μόνο επειδή αγαπά, αλλά και επειδή φοβάται τι θα απομείνει αν σταματήσει να δίνει. Η προσφορά γίνεται εγγύηση ύπαρξης.

Η υπερπροσαρμογή συχνά εμφανίζεται κοινωνικά ως αρετή. Όμως ψυχικά μπορεί να λειτουργεί ως απώλεια. Το άτομο μαθαίνει να διαβάζει τις ανάγκες των άλλων με εντυπωσιακή ακρίβεια, ενώ η δική του ανάγκη παραμένει αδιατύπωτη, σχεδόν ντροπιαστική. Η επιθυμία του γίνεται κάτι που πρέπει να κρυφτεί για να μη διαταράξει την αγάπη.

→ Δείτε επίσης: Επανάληψη στις σχέσεις: όταν η αγάπη συναντά το ασυνείδητο

Το «όχι» ως πράξη υποκειμενοποίησης

Από ψυχαναλυτική σκοπιά, το «όχι» δεν είναι απλώς μια επικοινωνιακή δεξιότητα· είναι μια πράξη υποκειμενοποίησης.

Μέσα από το «όχι» το άτομο αποδέχεται ότι δεν μπορεί να είναι τα πάντα για όλους. Αναγνωρίζει ότι η επιθυμία του άλλου δεν μπορεί να ικανοποιηθεί πλήρως και ότι η σχέση δεν μπορεί να βασίζεται αποκλειστικά στην προσαρμογή.

Το «όχι» δεν καταστρέφει αναγκαστικά τη σχέση· αντίθετα, πολλές φορές είναι αυτό που επιτρέπει να υπάρξει μια πραγματική σχέση ανάμεσα σε δύο διαφορετικά υποκείμενα.

Μια σχέση χωρίς διαφοροποίηση καταλήγει συχνά να γίνεται σχέση εξάρτησης, φόβου ή αμοιβαίας επιτήρησης.

Η εγγύτητα δεν απαιτεί εξαφάνιση των διαφορών· απαιτεί την αντοχή τους.

Γι’ αυτό και το πρώτο αληθινό «όχι» μπορεί να συνοδεύεται από άγχος, λύπη ή μια παράξενη αίσθηση ενοχής. Δεν είναι σπάνιο το υποκείμενο να νιώθει ότι προδίδει μια παλιά συμφωνία, ακόμη κι αν αυτή η συμφωνία δεν ειπώθηκε ποτέ ρητά. Πρόκειται για τη σιωπηλή συμφωνία να παραμένει διαθέσιμο, να μην ενοχλεί, να μην διεκδικεί χώρο που θα μπορούσε να ταράξει την ισορροπία του Άλλου.

Το θεραπευτικό ζητούμενο δεν είναι να μετατραπεί κανείς σε έναν άνθρωπο που αρνείται μηχανικά. Είναι να μπορέσει να αναγνωρίσει από πού μιλά όταν συμφωνεί και από πού σιωπά όταν θα ήθελε να αρνηθεί. Να διακρίνει αν το «ναι» του προέρχεται από επιθυμία, από φόβο, από ενοχή ή από την ανάγκη να διατηρήσει αδιατάρακτη μια φαντασιακή εικόνα του εαυτού του ως πάντα καλού, πάντα διαθέσιμου, πάντα απαραίτητου.

Όταν το «όχι» γίνεται αδύνατο

Η αδυναμία να ειπωθεί το «όχι» συναντάται συχνά σε ανθρώπους που βιώνουν έντονο άγχος, φόβο εγκατάλειψης, τελειοθηρία ή δυσκολία στη συγκρότηση σταθερών προσωπικών ορίων.

Εμφανίζεται σε σχέσεις εξάρτησης, σε επαγγελματικά περιβάλλοντα υψηλών απαιτήσεων, σε οικογενειακά συστήματα όπου η διαφοροποίηση βιώνεται ως απειλή και σε προσωπικότητες που έχουν μάθει να αντλούν αξία μέσα από την προσφορά προς τους άλλους.

→ Δείτε επίσης: Προσωπικά όρια: γιατί η εποχή μας μιλά διαρκώς γι’ αυτά
→ Δείτε επίσης: Τελειοθηρία και τελειομανία: η παγίδα του να μην είναι τίποτα αρκετό

Η δυσκολία αυτή δεν είναι ένδειξη αδυναμίας χαρακτήρα· συχνά αποτελεί τον τρόπο με τον οποίο το υποκείμενο προσπαθεί να προστατεύσει μια σχέση που φοβάται ότι μπορεί να χάσει.

Μπορεί επίσης να συνδέεται με πρώιμες εμπειρίες όπου η διαφωνία δεν αναγνωρίστηκε ως φυσικό μέρος της σχέσης, αλλά ερμηνεύτηκε ως αχαριστία, ασέβεια ή απειλή. Όταν το παιδί μαθαίνει ότι η αγάπη αποσύρεται κάθε φορά που διαφοροποιείται, τότε η ενηλικίωση μπορεί να κουβαλά μέσα της μια βαθιά δυσκολία: να επιθυμεί χωρίς να νιώθει ένοχο, να αρνείται χωρίς να αισθάνεται καταστροφικό, να υπάρχει χωρίς να ζητά συνεχώς άδεια.

Γι’ αυτό η εργασία με τα όρια δεν μπορεί να εξαντληθεί σε τεχνικές διατύπωσης. Χρειάζεται να ακουστεί η ιστορία που κάνει το όριο να μοιάζει επικίνδυνο. Ποιος κινδυνεύει να χαθεί όταν λέγεται το «όχι»; Ποια αγάπη φαίνεται να αποσύρεται; Ποια παλιά απειλή επανέρχεται μέσα σε μια σημερινή συνομιλία;

Η ελευθερία να απογοητεύουμε

Η ενηλικίωση δεν συνδέεται μόνο με την ανάληψη ευθυνών, αλλά και με την ικανότητα να αντέχουμε ότι ορισμένες φορές θα απογοητεύσουμε τους άλλους.

Δεν μπορούμε να ζήσουμε χωρίς να ματαιώσουμε επιθυμίες, χωρίς να διαφωνήσουμε, χωρίς να αρνηθούμε, χωρίς να επιλέξουμε τη δική μας κατεύθυνση.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν η ανάγκη διατήρησης της αγάπης γίνεται ισχυρότερη από τη δυνατότητα να υπάρξουμε ως ξεχωριστά υποκείμενα.

→ Δείτε επίσης: Προσωπικά όρια: γιατί η εποχή μας μιλά διαρκώς γι’ αυτά

Τότε το «ναι» γίνεται υποχρέωση και το «όχι» απειλή.

Η ψυχαναλυτική εργασία δεν αποσκοπεί στο να διδάξει απλώς πώς να λέμε «όχι», αλλά στο να διερευνήσει τι ακριβώς διακυβεύεται όταν προσπαθούμε να το πούμε.

Γιατί πολλές φορές πίσω από μια μικρή λέξη δύο γραμμάτων κρύβονται η αγάπη, η αναγνώριση, η ενοχή, ο φόβος της εγκατάλειψης και η ίδια η θέση που πιστεύουμε ότι κατέχουμε στη ζωή των άλλων.

Και τότε το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν μπορούμε να πούμε «όχι».

Είναι αν μπορούμε να συνεχίσουμε να υπάρχουμε ακόμη και όταν ο Άλλος δεν μας επιβεβαιώνει απόλυτα.

Ίσως τότε το «όχι» να μην είναι το αντίθετο της αγάπης, αλλά μία από τις πιο ώριμες μορφές της. Γιατί επιτρέπει στον άλλον να υπάρξει χωρίς να τον υπηρετούμε φαντασιακά, και επιτρέπει σε εμάς να παραμείνουμε μέσα στη σχέση χωρίς να εξαφανιστούμε μέσα στις απαιτήσεις της.

Εκεί όπου το «ναι» ειπώνεται από φόβο, η σχέση στενεύει. Εκεί όπου το «όχι» μπορεί να ειπωθεί χωρίς εκδίκηση και χωρίς κατάρρευση, ανοίγει χώρος για μια συνάντηση πιο αληθινή, πιο ανθρώπινη και πιο ελεύθερη.

Συμπέρασμα

Το «όχι» δεν είναι απλώς ένα όριο απέναντι στον άλλον. Είναι μια πράξη με την οποία το υποκείμενο αναλαμβάνει την ευθύνη της επιθυμίας του.

Και αυτή η ανάληψη δεν γίνεται χωρίς κόστος: προϋποθέτει να αντέξει κανείς την ενοχή, τη ματαίωση, την πιθανή δυσαρέσκεια του άλλου και την απώλεια της φαντασίωσης ότι μπορεί να αγαπιέται μόνο όταν δεν απογοητεύει ποτέ.

Η δυσκολία να πει κανείς «όχι» δεν αφορά τελικά μόνο τη σχέση με τον άλλον. Αφορά και τη σχέση με τη δική του επιθυμία. Αφορά το κατά πόσο μπορεί να αναγνωρίσει ότι η αγάπη δεν προϋποθέτει την εξαφάνιση του εαυτού και ότι η εγγύτητα δεν απαιτεί την παραίτηση από τη διαφοροποίηση.

Ίσως τότε το πιο ουσιαστικό «όχι» να μην απευθύνεται τελικά στον άλλον, αλλά στη φαντασίωση ότι μπορούμε να διατηρήσουμε την αγάπη χωρίς ποτέ να απογοητεύσουμε, χωρίς ποτέ να συγκρουστούμε και χωρίς ποτέ να υπάρξουμε ως ξεχωριστά υποκείμενα. Εκεί ακριβώς αρχίζει η δύσκολη, αλλά αναγκαία, εργασία της ελευθερίας.

Όταν το «όχι» δεν μπορεί να ειπωθεί