Το φαντασιακό του υποκειμένου και οι κοινωνικές φαντασιώσεις

Ωόν Νοείτο

Η εικόνα που μας συγκροτεί

Το φαντασιακό του υποκειμένου αποτελεί μία από τις σημαντικότερες έννοιες της λακανικής ψυχανάλυσης. Μέσα από αυτήν μπορούμε να κατανοήσουμε τον τρόπο με τον οποίο το υποκείμενο συγκροτεί την εικόνα του εαυτού του, οργανώνει την επιθυμία του και τοποθετείται απέναντι στις κοινωνικές φαντασιώσεις της εποχής του.

Η ανθρώπινη πραγματικότητα, σύμφωνα με τον Jacques Lacan, οργανώνεται γύρω από τρεις διαστάσεις: το Φαντασιακό, το Συμβολικό και το Πραγματικό. Οι τρεις αυτές διαστάσεις δεν αποτελούν ξεχωριστούς κόσμους αλλά διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους το υποκείμενο βιώνει και νοηματοδοτεί την ύπαρξή του.

Το Φαντασιακό αφορά τον κόσμο των εικόνων, των ταυτίσεων και των μορφών μέσα από τις οποίες το υποκείμενο αποκτά μια πρώτη αίσθηση του εαυτού του. Είναι ο χώρος της σαγήνης, των αυταπατών αλλά και των αναγκαίων ψευδαισθήσεων που επιτρέπουν στο υποκείμενο να συγκροτήσει μια σχετική ενότητα.

Η θεμελιώδης στιγμή αυτής της διαδικασίας περιγράφεται από τον Lacan στο Στάδιο του Καθρέφτη. Το παιδί, μεταξύ του έκτου και του δέκατου όγδοου μήνα της ζωής του, συναντά για πρώτη φορά την εικόνα του στον καθρέφτη. Παρότι το σώμα του παραμένει ακόμη ασυντόνιστο και κατακερματισμένο στη βιωμένη εμπειρία του, αναγνωρίζει μπροστά του μια ολοκληρωμένη μορφή και ταυτίζεται με αυτήν.

Η αναγνώριση αυτή είναι ταυτόχρονα και μια παραγνώριση. Το υποκείμενο ταυτίζεται με μια εικόνα που βρίσκεται έξω από το ίδιο. Το εγώ συγκροτείται μέσω μιας εξωτερικής μορφής και γι’ αυτό παραμένει από την αρχή συνδεδεμένο με μια θεμελιώδη αλλοτρίωση.

Η φαντασίωση και η επιθυμία

Το υποκείμενο δεν ζει μόνο μέσα στις εικόνες αλλά και μέσα στις φαντασιώσεις που οργανώνουν την επιθυμία του.

Επιθυμεί, αναζητά, προσδοκά και φαντάζεται τρόπους με τους οποίους κάτι από αυτό που του λείπει θα μπορούσε να αποκτηθεί. Η έλλειψη βρίσκεται στον πυρήνα της ανθρώπινης εμπειρίας. Αυτό που αναζητεί το υποκείμενο δεν είναι απλώς ένα αντικείμενο αλλά η υπόσχεση μιας πληρότητας που διαρκώς διαφεύγει.

Ο Άλλος κατέχει κεντρική θέση σε αυτή τη διαδικασία. Το υποκείμενο αναμένει από τον Άλλο να αναγνωρίσει, να αγαπήσει, να επιθυμήσει ή να επιβεβαιώσει την ύπαρξή του. Μέσα από τις σχέσεις, τις ταυτίσεις και τις απογοητεύσεις του συγκροτεί τον προσωπικό του χάρτη επιθυμίας.

Οι φαντασιώσεις δεν είναι απλές ψευδαισθήσεις. Αποτελούν τον τρόπο με τον οποίο το υποκείμενο οργανώνει τη σχέση του με τον κόσμο.

Από το ατομικό στο συλλογικό φαντασιακό

Η ιστορία όμως δεν τελειώνει στο επίπεδο του ατόμου.

Το υποκείμενο που κάποτε αναγνώρισε τον εαυτό του στον καθρέφτη θα συνεχίσει σε όλη τη διάρκεια της ζωής του να αναζητά νέες επιβεβαιώσεις της ύπαρξής του. Μόνο που πλέον οι καθρέφτες δεν θα είναι προσωπικοί. Θα είναι κοινωνικοί.

Οι κοινωνίες παράγουν διαρκώς εικόνες, ιδανικά, αξίες και αφηγήσεις μέσα από τις οποίες τα μέλη τους αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους και τον κόσμο. Παράγουν συλλογικές αναπαραστάσεις για το τι σημαίνει επιτυχία, οικογένεια, εργασία, ευτυχία, κανονικότητα ή ελευθερία.

Το υποκείμενο γεννιέται μέσα σε αυτό το ήδη υπάρχον δίκτυο νοημάτων και καλείται να πάρει θέση απέναντί του.

Οι κοινωνικές φαντασιώσεις ως καθρέφτες της εποχής

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης περιέγραψε αυτές τις συλλογικές σημασίες ως κοινωνικές φαντασιακές σημασίες. Πρόκειται για τα θεμελιώδη νοήματα που οργανώνουν μια κοινωνία και προσδίδουν συνοχή στους θεσμούς της.

Δεν πρόκειται απλώς για ιδέες. Πρόκειται για νοήματα που καθορίζουν τι θεωρείται σημαντικό, επιθυμητό ή άξιο θυσίας.

Στη σύγχρονη εποχή, για παράδειγμα, η επιτυχία, η αυτοπραγμάτωση, η παραγωγικότητα ή η συνεχής βελτίωση του εαυτού έχουν αποκτήσει σχεδόν αυτονόητη αξία. Συχνά λειτουργούν ως κοινωνικές προσταγές περισσότερο παρά ως προσωπικές επιλογές.

Το βλέμμα της κοινωνίας

Όπως το παιδί αναζητά στο βλέμμα της μητέρας την επιβεβαίωση της εικόνας του, έτσι και ο ενήλικος αναζητά διαρκώς αναγνώριση μέσα από τα βλέμματα της κοινωνίας.

Το επάγγελμα, οι σχέσεις, η οικογένεια, οι πολιτικές ή πολιτισμικές ταυτότητες λειτουργούν συχνά ως σημεία στήριξης μιας εύθραυστης αίσθησης εαυτού.

Η ανάγκη αυτή δεν είναι παθολογική. Είναι ανθρώπινη.

Γίνεται όμως προβληματική όταν το υποκείμενο ταυτίζεται απόλυτα με μία μόνο εικόνα του εαυτού του ή όταν αδυνατεί να αντέξει την απόσταση ανάμεσα σε αυτό που είναι και σε αυτό που πιστεύει ότι οφείλει να είναι.

Σε αυτό το σημείο συναντά κανείς πολλές μορφές ψυχικής δυσφορίας: άγχος, κατάθλιψη, αισθήματα ανεπάρκειας ή αδιέξοδες αναζητήσεις ταυτότητας.

Η θέση του υποκειμένου απέναντι στο συλλογικό

Η μετάβαση από το ατομικό στο συλλογικό απαιτεί πάντοτε μια θυσία.

Το υποκείμενο καλείται να εγκαταλείψει κάτι από την απόλυτη ιδιαιτερότητά του προκειμένου να συμμετάσχει σε έναν κοινό κόσμο. Να αποδεχθεί κανόνες, αξίες και όρια που δεν δημιούργησε το ίδιο.

Σε αντίθεση όμως με το Στάδιο του Καθρέφτη, δεν υπάρχει πλέον το μητρικό βλέμμα που θα εγγυηθεί την ορθότητα της εικόνας. Δεν υπάρχει τελική βεβαιότητα ότι η θέση που κατέχει κανείς μέσα στην κοινωνία είναι η σωστή.

Έτσι το υποκείμενο παραμένει σε μια μόνιμη διαπραγμάτευση με τις συλλογικές φαντασιώσεις της εποχής του. Συμμετέχει, αμφισβητεί, αποσύρεται, επιστρέφει.

Ακόμη και η αποχή από το συλλογικό αποτελεί μια μορφή τοποθέτησης απέναντί του.

Επίλογος

Το υποκείμενο δεν παύει ποτέ να αναζητά καθρέφτες.

Αρχικά τους βρίσκει στο βλέμμα της μητέρας, αργότερα στους ομοίους του και στη συνέχεια στις αφηγήσεις της κοινωνίας μέσα στην οποία ζει.

Οι κοινωνικές φαντασιώσεις προσφέρουν νόημα, προσανατολισμό και ταυτότητα. Ταυτόχρονα όμως απαιτούν μια θυσία: την παραίτηση από κάτι απολύτως ιδιωτικό προς όφελος μιας συλλογικής συμμετοχής.

Το υποκείμενο αποδέχεται αυτή τη συνθήκη όχι επειδή ολοκληρώνεται μέσα σε αυτήν, αλλά επειδή εξακολουθεί να επιθυμεί. Και η επιθυμία γεννιέται πάντοτε εκεί όπου κάτι λείπει.

Ίσως γι’ αυτό καμία εικόνα, ατομική ή συλλογική, δεν μπορεί να μας ολοκληρώσει οριστικά. Πίσω από κάθε ταύτιση παραμένει ένα κενό. Και ακριβώς αυτό το κενό είναι που διατηρεί ζωντανή την επιθυμία, την κίνηση και τη δυνατότητα του υποκειμένου να επαναπροσδιορίζει τη θέση του απέναντι στον εαυτό του και στον κόσμο.