Μετά την Καταστροφή

Το Τραυματισμένο Υποκείμενο

Όταν η καταστροφή παύει να είναι συμβάν και γίνεται τρόπος ύπαρξης

«Το τραυματισμένο υποκείμενο αποτελεί πλέον μία από τις πιο χαρακτηριστικές μορφές της σύγχρονης εποχής των καταστροφών, της αβεβαιότητας και της συλλογικής αγωνίας. Πυρκαγιές, πλημμύρες, πανδημίες, εκκενώσεις περιοχών, εικόνες μαζικής απώλειας και διαρκούς απειλής εισβάλλουν επαναλαμβανόμενα στην καθημερινότητα του σύγχρονου υποκειμένου.

Κάποτε, τέτοιες εμπειρίες έμοιαζαν μακρινές. Αφορούσαν πολέμους, λιμούς, σεισμούς ή προσφυγικές ροές που συνέβαιναν σε άλλες χώρες, σε άλλους πληθυσμούς, σε έναν «άλλο κόσμο» λιγότερο οικείο και λιγότερο αναγνωρίσιμο ως μέρος της δικής μας πραγματικότητας.

Ακόμη και η ίδια η διάκριση ανάμεσα σε «αναπτυγμένες» και «τριτοκοσμικές» χώρες λειτουργούσε για χρόνια σαν μια μορφή φαντασιακής προστασίας. Σαν το τραύμα, η αποδιοργάνωση και η καταστροφή να αφορούσαν κυρίως τους άλλους.

Τα δεδομένα όμως φαίνεται να αλλάζουν.

Η πανδημία.
Η κλιματική αλλαγή.
Οι υπερ-πυρκαγιές.
Οι εκκενώσεις.
Τα ηχητικά μηνύματα έκτακτης ανάγκης.
Οι πλημμύρες.
Οι εικόνες καταστροφής.
Η επίκληση της πρόληψης.
Η αναζήτηση ευθυνών.

Όλα αυτά αρχίζουν σταδιακά να συγκροτούν μια νέα μορφή καθημερινότητας.

Το υποκείμενο βρίσκεται πλέον αντιμέτωπο όχι μόνο με το ίδιο το τραυματικό συμβάν αλλά και με νέες μορφές κατονομασίας.

Το υποκείμενο πυρόπληκτος.
Το υποκείμενο πλημμυροπαθής.
Το υποκείμενο θύμα.

Το τραυματισμένο υποκείμενο δεν περιγράφεται πλέον μόνο από αυτό που έζησε, αλλά και από τη νέα θέση που καταλαμβάνει μέσα στον κοινωνικό λόγο μετά την καταστροφή.

Η καταστροφή παύει να αποτελεί μόνο ένα γεγονός που συνέβη. Αρχίζει να μετατρέπεται σε κοινωνική ταυτότητα. Το τραύμα εγγράφεται συμβολικά μέσα από λέξεις που συνοδεύουν πλέον το υποκείμενο και επαναπροσδιορίζουν τη θέση του μέσα στον κοινωνικό δεσμό.

Και μαζί με την καταστροφή επιστρέφουν και οι γνώριμες μορφές του Άλλου.

Το κράτος.
Οι ειδικοί.
Οι θεσμοί.
Οι υποσχέσεις αποκατάστασης.

Ένας Άλλος που εμφανίζεται μετά το τραυματικό συμβάν για να εξηγήσει, να καθησυχάσει, να αποζημιώσει, να επαναφέρει την κανονικότητα. Να διαβεβαιώσει ότι η τάξη μπορεί να αποκατασταθεί και ότι το τραύμα μπορεί να περιοριστεί μέσα σε διαδικασίες διαχείρισης, πρόληψης και επανόρθωσης.

Όμως ποια κανονικότητα είναι αυτή που επιστρέφει;

Η προηγούμενη ή μια νέα μορφή ζωής οργανωμένη πλέον γύρω από την πιθανότητα της επόμενης καταστροφής;

Μετά την καταστροφή, το υποκείμενο μοιάζει συχνά να περιφέρεται ανάμεσα στην ανάγκη να βρει έναν ένοχο και στην ανάγκη να πιστέψει ότι κάποιος μπορεί ακόμη να επανορθώσει τον κόσμο. Αναζητά έναν θύτη, αλλά ταυτόχρονα αναζητά και έναν παντοδύναμο Άλλο που θα εγγυηθεί ξανά την ασφάλεια, τη συνοχή και τη συνέχεια της ζωής.

Και όμως, το τραύμα δεν επουλώνεται πάντα μέσα από την υπόσχεση της αποκατάστασης.

Γιατί η εμπειρία της καταστροφής αφήνει ρωγμές που δεν αφορούν μόνο τις υλικές απώλειες αλλά και τον ίδιο τον ψυχισμό. Το υποκείμενο έρχεται αντιμέτωπο με το αίσθημα αβοήθητου, με την κατάρρευση προηγούμενων βεβαιοτήτων και με τη διάψευση της φαντασίωσης ότι ο κόσμος μπορεί να παραμένει προβλέψιμος, ασφαλής και ελέγξιμος.

Ο συλλογικός τραυματισμός δεν αφορά μόνο όσους βίωσαν άμεσα μια πυρκαγιά ή μια πλημμύρα. Αφορά και εκείνους που παρακολουθούν επαναλαμβανόμενα εικόνες απώλειας, εκτοπισμού και αποδιοργάνωσης. Αφορά μια κοινωνία που αρχίζει σταδιακά να οργανώνεται γύρω από την αίσθηση ότι η καταστροφή δεν αποτελεί πλέον εξαίρεση αλλά πιθανή κανονικότητα.

Η επαναληψιμότητα αυτών των εμπειριών μεταβάλλει σταδιακά και τον τρόπο με τον οποίο το ίδιο το υποκείμενο αντιλαμβάνεται το μέλλον. Η αίσθηση σταθερότητας υποχωρεί και τη θέση της καταλαμβάνει μια διαρκής αναμονή της επόμενης κρίσης, της επόμενης απώλειας ή της επόμενης εκκένωσης. Το τραυματισμένο υποκείμενο δεν ζει πλέον μόνο μέσα στο παρόν του τραύματος αλλά και μέσα στην anticipatory αγωνία μιας καταστροφής που μοιάζει πάντοτε πιθανή.

Και ίσως εκεί να βρίσκεται μία από τις πιο δύσκολες διαστάσεις του σύγχρονου τραύματος: όχι μόνο στο γεγονός ότι ο άνθρωπος χάνει τον κόσμο που γνώριζε, αλλά στο ότι το τραυματισμένο υποκείμενο κινδυνεύει σταδιακά να αναγνωρίζει τον εαυτό του κυρίως μέσα από την ίδια την καταστροφή.

Σχετικά Άρθρα

Share your love