Παξινός Θεόδωρος Ψυχολόγος MSc - Ψυχοθεραπευτής | Email: info.psychoscopio@gmail.com
Η Ψυχαναγκαστική Νεύρωση
Το ερώτημα της ύπαρξης, η επιθυμία και η αδύνατη βεβαιότητα
«Τι είναι οι εμμονές; Γενικά είναι ένας ηθοποιός που παίζει το ρόλο του, πραγματοποιώντας μια σειρά από πράξεις σαν να ήταν νεκρός. Είναι ένας τρόπος για να προστατευτεί από το θάνατο.»
— Ζακ Λακάν, Σεμινάριο IV: Η σχέση του αντικειμένου
Η ψυχαναγκαστική νεύρωση δεν αφορά απλώς την παρουσία τελετουργιών, επαναλήψεων ή επίμονων σκέψεων. Δεν πρόκειται μόνο για μια σειρά συμπτωμάτων που πρέπει να καταγραφούν ή να ταξινομηθούν. Στην ψυχαναλυτική προσέγγιση, η ψυχαναγκαστική νεύρωση αφορά έναν ιδιαίτερο τρόπο οργάνωσης του υποκειμένου απέναντι στην επιθυμία, στον Άλλο, στον χρόνο και στο ίδιο το ερώτημα της ύπαρξης.
Ο Freud ήδη από το 1894 απομόνωσε την ψυχαναγκαστική νεύρωση ως ιδιαίτερη κλινική μορφή. Ωστόσο, στον Lacan η ψυχαναγκαστική νεύρωση δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως διαγνωστική κατηγορία αλλά ως δομή. Δηλαδή ως ένας ιδιαίτερος τρόπος με τον οποίο το υποκείμενο επιχειρεί να οργανώσει τη σχέση του με την έλλειψη, την επιθυμία και την αβεβαιότητα.
Στην ψυχαναγκαστική λειτουργία, το υποκείμενο μοιάζει να βρίσκεται σε μια συνεχή αναμονή απέναντι στη ζωή. Διστάζει, αναβάλλει, επανεξετάζει, επιστρέφει ξανά και ξανά στις ίδιες σκέψεις και στα ίδια ερωτήματα. Ο χρόνος συχνά παγώνει μέσα σε μια ατέρμονη διαδικασία εσωτερικής διαπραγμάτευσης.
Το ερώτημα που αναδύεται δεν αφορά μόνο το «τι πρέπει να κάνω», αλλά το ίδιο το δικαίωμα του υποκειμένου να υπάρχει, να επιθυμεί και να καταλαμβάνει μια θέση απέναντι στον Άλλο.
Γι’ αυτό και ο Lacan συνδέει την ψυχαναγκαστική νεύρωση με ένα βαθύτερο υπαρξιακό ερώτημα:
«Να ζει κανείς ή να μη ζει;»
«Είμαι ζωντανός ή νεκρός;»
«Γιατί υπάρχω;»
Το υποκείμενο επιχειρεί συχνά να απαντήσει σε αυτό το ερώτημα μέσα από την εργασία, την υπερβολική ευθύνη, την ανάγκη ελέγχου και την αδιάκοπη προσπάθεια να δικαιολογήσει την ύπαρξή του. Πίσω από τις τελετουργίες και τις επαναλήψεις διακρίνεται μια αγωνιώδης προσπάθεια να αποφευχθεί η έλλειψη στον Άλλο, ο ευνουχισμός του Άλλου, η στιγμή όπου αποκαλύπτεται ότι δεν υπάρχει καμία απόλυτη εγγύηση ή βεβαιότητα.
Η αμφιβολία αποκτά τότε κεντρική θέση. Όχι ως δημιουργικό ερώτημα αλλά ως μηχανισμός επιτήρησης του ίδιου του υποκειμένου. Η σκέψη εξετάζεται διαρκώς, οι προθέσεις ελέγχονται, οι επιθυμίες λογοκρίνονται και ακόμη και οι πιο φευγαλέες φαντασιώσεις αποκτούν υπερβολική σημασία.
Το ψυχαναγκαστικό υποκείμενο μοιάζει να προσπαθεί να εξουδετερώσει κάθε πιθανότητα λάθους, κάθε ασυνέχεια, κάθε στοιχείο που θα μπορούσε να διαταράξει την εικόνα ενός πλήρως ελεγχόμενου εαυτού.
Όμως όσο περισσότερο αναζητείται η βεβαιότητα, τόσο περισσότερο ενισχύεται η αμφιβολία.
Έτσι συγκροτείται ένας φαύλος κύκλος όπου οι ιδεοληψίες, οι έλεγχοι και οι τελετουργίες δεν λειτουργούν μόνο ως άμυνα απέναντι στο άγχος, αλλά και ως τρόπος αναβολής της ίδιας της επιθυμίας.
Η επιθυμία βιώνεται ως κάτι επικίνδυνο, ασταθές, απρόβλεπτο. Το υποκείμενο επιχειρεί να τη διατηρήσει υπό έλεγχο, να τη λογοκρίνει ή να τη μεταθέσει συνεχώς στο μέλλον. Μέσα σε αυτή τη διαδικασία, ακόμη και η ικανοποίηση αποκτά προβληματικό χαρακτήρα. Η ανακούφιση είναι σύντομη, ενώ η επιθυμία παραμένει διαρκώς υπό επιτήρηση.
Γι’ αυτό και η ψυχαναγκαστική νεύρωση δεν αφορά μόνο τον φόβο της καταστροφής. Αφορά συχνά τον φόβο απέναντι στην ίδια την επιθυμία και στο απρόβλεπτο στοιχείο της ζωής.
Το υποκείμενο μοιάζει να ζει «σαν να είναι ήδη νεκρό», όπως αναφέρει ο Lacan. Όχι επειδή δεν επιθυμεί, αλλά επειδή η επιθυμία παραμένει παγωμένη μέσα σε μια αδιάκοπη αναβολή, σε μια συνεχή προσπάθεια ελέγχου και σε μια αδύνατη αναζήτηση απόλυτης βεβαιότητας.
Η ενοχή καταλαμβάνει έτσι κεντρική θέση. Το υποκείμενο αισθάνεται υπεύθυνο όχι μόνο για τις πράξεις του αλλά ακόμη και για τις σκέψεις, τις φαντασιώσεις ή τις επιθυμίες του. Η ευθύνη επεκτείνεται πέρα από την πράξη και εισέρχεται στο ίδιο το πεδίο της σκέψης.
Όμως η ψυχική ζωή δεν μπορεί να οργανωθεί χωρίς έλλειψη, χωρίς αντιφάσεις και χωρίς το μη ελέγξιμο στοιχείο της επιθυμίας.
Ίσως τελικά το πιο επώδυνο στοιχείο της ψυχαναγκαστικής νεύρωσης να μην είναι μόνο οι τελετουργίες ή το άγχος, αλλά η σταδιακή μετατροπή της ύπαρξης σε έναν χώρο αδιάκοπης επιτήρησης, όπου ακόμη και η επιθυμία μοιάζει να χρειάζεται διαρκώς να λογοδοτεί.
Βιβλιογραφική Αναφορά
Jacques Lacan, The Seminar Book III: The Psychoses (1955–1956), επιμ. Jacques-Alain Miller, μτφρ. Russell Grigg, London: Routledge, 1993.