Παξινός Θεόδωρος Ψυχολόγος MSc - Ψυχοθεραπευτής | Email: info.psychoscopio@gmail.com
Το Άγχος στις Ειδικές Φοβίες
Η απειλή, το σώμα και η αγωνία απέναντι σε αυτό που δεν μπορεί να ελεγχθεί
Οι ειδικές φοβίες δεν διατηρούνται μόνο επειδή το άτομο φοβάται ένα αντικείμενο ή μια κατάσταση. Διατηρούνται επειδή σταδιακά ολόκληρη η εμπειρία του κόσμου αρχίζει να οργανώνεται γύρω από την πιθανότητα της απειλής.
Η σκέψη στρέφεται διαρκώς προς αυτό που μπορεί να συμβεί. Το βλέμμα αναζητά σημάδια κινδύνου. Το σώμα παραμένει σε επιφυλακή πριν ακόμη εμφανιστεί πραγματικά αυτό που φοβάται το υποκείμενο.
Έτσι, το άγχος δεν εμφανίζεται μόνο μπροστά στον φόβο.
Προηγείται του φόβου.
Μια εικόνα, μια σωματική αίσθηση, μια λεπτομέρεια του περιβάλλοντος ή ακόμη και μια σκέψη μπορούν ξαφνικά να αποκτήσουν υπερβολική σημασία. Το σώμα κινητοποιείται άμεσα: ταχυκαρδία, δυσκολία στην αναπνοή, τρόμος, αίσθημα κατάρρευσης, ανάγκη φυγής.
Και όσο περισσότερο το υποκείμενο παρακολουθεί αυτές τις αντιδράσεις, τόσο περισσότερο πείθεται ότι κάτι επικίνδυνο συμβαίνει.
Η αγωνία αυξάνει την επιτήρηση του σώματος.
Η επιτήρηση ενισχύει τον φόβο.
Και ο φόβος επιστρέφει ακόμη πιο έντονος.
Σε αρκετές περιπτώσεις, ακόμη και η απλή αναμονή της φοβικής κατάστασης αρκεί για να κινητοποιήσει έντονο άγχος. Το υποκείμενο δεν φοβάται μόνο αυτό που μπορεί να συμβεί, αλλά και την ίδια του την αντίδραση απέναντι στον φόβο.
Σε αρκετές περιπτώσεις, το φοβογόνο αντικείμενο μοιάζει να λειτουργεί σαν σημείο πάνω στο οποίο συμπυκνώνεται μια βαθύτερη εμπειρία απώλειας ελέγχου. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο το αίμα, το αεροπλάνο, ο κλειστός χώρος ή η ασθένεια. Είναι η αίσθηση ότι κάτι μπορεί να συμβεί ξαφνικά και το υποκείμενο να μην μπορέσει να προστατευθεί από αυτό.
Έτσι, η αποφυγή αποκτά κεντρική θέση. Το άτομο απομακρύνεται από χώρους, διαδρομές, καταστάσεις ή εμπειρίες που συνδέονται με τον φόβο του. Κάποιες φορές υιοθετεί μικρές καθησυχαστικές πρακτικές ή προσωπικά «στηρίγματα» που του δημιουργούν την αίσθηση ότι θα μπορέσει να προστατευθεί αν συμβεί κάτι κακό.
Η ανακούφιση όμως που προσφέρουν αυτές οι κινήσεις είναι προσωρινή. Έτσι, η καθημερινότητα αρχίζει σταδιακά να περιορίζεται. Το άτομο οργανώνει τον χρόνο, τις μετακινήσεις και τις επιλογές του γύρω από την πιθανότητα αποφυγής του φόβου, ακόμη και όταν γνωρίζει ότι η αντίδρασή του είναι υπερβολική.
Το υποκείμενο δεν προλαβαίνει ποτέ να διαπιστώσει ότι η καταστροφή που φοβάται ίσως να μην συμβεί. Και έτσι ο φόβος παραμένει ενεργός, περιμένοντας το επόμενο σημάδι απειλής.
Σταδιακά, η καθημερινότητα αρχίζει να περιορίζεται. Επιλογές εγκαταλείπονται, μετακινήσεις αποφεύγονται, σχέσεις ή επαγγελματικές δυνατότητες συρρικνώνονται προκειμένου να μειωθεί η πιθανότητα συνάντησης με αυτό που προκαλεί φόβο.
Και πολλές φορές το υποκείμενο αρχίζει να αισθάνεται παγιδευμένο όχι μόνο από τη φοβία, αλλά και από την ίδια του την αδυναμία να ελέγξει το άγχος του.
Η ενοχή και η ντροπή εμφανίζονται συχνά σε ένα δεύτερο επίπεδο. Το άτομο αναγνωρίζει ότι ο φόβος του είναι υπερβολικός, όμως αδυνατεί να τον σταματήσει. Νιώθει αδύναμο, εκτεθειμένο ή ανεπαρκές επειδή δεν καταφέρνει να αντιδράσει όπως θεωρεί ότι «θα έπρεπε».
Έτσι, η φοβία δεν αφορά μόνο το αντικείμενο του φόβου. Αφορά και την εικόνα που σχηματίζει το ίδιο το υποκείμενο για τον εαυτό του απέναντι στην απειλή.
Σε αρκετές περιπτώσεις, πίσω από τη διαρκή ανάγκη ελέγχου διακρίνεται και μια βαθύτερη δυσκολία απέναντι στην αβεβαιότητα. Το υποκείμενο προσπαθεί να προβλέψει, να οργανώσει, να αποκλείσει κάθε πιθανότητα κινδύνου ή αποδιοργάνωσης. Όμως η απόλυτη ασφάλεια δεν μπορεί ποτέ να εξασφαλιστεί πλήρως.
Και όσο περισσότερο επιχειρεί να αποκλείσει κάθε πιθανότητα κινδύνου, τόσο περισσότερο εγκλωβίζεται σε μια συνεχή σχέση επιτήρησης με το ίδιο του το σώμα, τις σκέψεις και τον φόβο του.
Κάποιες φορές, πίσω από τη φοβία, δεν βρίσκεται μόνο ο φόβος ενός αντικειμένου ή μιας κατάστασης. Βρίσκεται ο φόβος ότι κάτι μέσα στο ίδιο το υποκείμενο μπορεί ξαφνικά να καταστεί ανεξέλεγκτο.
Η ψυχοθεραπεία δεν αφορά μόνο τη μείωση της αποφυγής ή των αγχωδών αντιδράσεων. Αφορά και τη δυνατότητα το υποκείμενο να αποκτήσει διαφορετική σχέση με την αγωνία, με το σώμα και με αυτό που δεν μπορεί να προβλεφθεί ή να ελεγχθεί απόλυτα.