Παξινός Θεόδωρος Ψυχολόγος MSc - Ψυχοθεραπευτής | Email: info.psychoscopio@gmail.com
Ιδεοληψίες και ψυχαναγκασμοί
Όταν η σκέψη γίνεται πηγή φόβου, αμφιβολίας και εσωτερικής εξάντλησης
Οι ιδεοληψίες και οι ψυχαναγκασμοί αποτελούν βασικά χαρακτηριστικά της Ιδεοψυχαναγκαστικής Διαταραχής (ΙΨΔ) και συχνά συνοδεύονται από έντονο άγχος, αμφιβολία και ψυχική εξουθένωση
Οι σκέψεις αυτές — γνωστές ως ιδεοληψίες — γίνονται συχνά αντιληπτές ως παρείσακτες, ανεπιθύμητες και ξένες προς την πραγματική πρόθεση ή επιθυμία του ατόμου. Παρ’ όλα αυτά, το άτομο δυσκολεύεται να τις απομακρύνει ή να σταματήσει να ασχολείται μαζί τους.
Στην ΙΨΔ, το πρόβλημα δεν αφορά μόνο το περιεχόμενο της σκέψης αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αυτή βιώνεται. Η σκέψη βιώνεται σαν να μπορεί από μόνη της να προκαλέσει πραγματικές συνέπειες και συνοδεύεται από έντονο φόβο ότι μπορεί να οδηγήσει σε πραγματική βλάβη, απώλεια ελέγχου ή ηθική αποτυχία.
Οι ιδεοληψίες μπορεί να σχετίζονται με:
- φόβο μόλυνσης ή ασθένειας,
- αμφιβολία και ανάγκη συνεχούς ελέγχου,
- φόβο πρόκλησης κακού στον εαυτό ή στους άλλους,
- ανάγκη συμμετρίας, τάξης ή τελειότητας,
- ανεπιθύμητες σεξουαλικές, επιθετικές ή βλάσφημες σκέψεις,
- υπερβολική ενασχόληση με ηθικά, θρησκευτικά ή μεταφυσικά ζητήματα.
Συχνά, το άτομο αναγνωρίζει ότι οι ιδεοληψίες είναι υπερβολικές ή παράλογες. Ωστόσο, η ανάγκη να μειωθεί το άγχος και η αβεβαιότητα οδηγεί στην εμφάνιση ψυχαναγκασμών.
Οι ψυχαναγκασμοί αποτελούν επαναλαμβανόμενες πράξεις ή νοητικές διαδικασίες που εφαρμόζονται με στόχο την εξουδετέρωση της ιδεοληψίας και τη μείωση της εσωτερικής έντασης.
Ορισμένοι ψυχαναγκασμοί είναι φανεροί, όπως:
- το επαναλαμβανόμενο πλύσιμο,
- ο συνεχής έλεγχος,
- η επανάληψη κινήσεων,
- η τοποθέτηση αντικειμένων με συγκεκριμένο τρόπο,
- η αναζήτηση διαβεβαίωσης από άλλους ανθρώπους.
Άλλοι είναι περισσότερο συγκαλυμμένοι και πραγματοποιούνται σε νοητικό επίπεδο:
- επανάληψη λέξεων ή προσευχών,
- μέτρημα,
- νοητική ανασκόπηση γεγονότων,
- προσπάθεια αντικατάστασης «κακών» σκέψεων με «καλές»,
- εσωτερικές τελετουργικές διαδικασίες με στόχο τη μείωση του άγχους.
Παρότι οι ψυχαναγκασμοί προσφέρουν προσωρινή ανακούφιση, τελικά ενισχύουν ακόμη περισσότερο την ιδεοληψία. Το άτομο αρχίζει να εξαρτάται όλο και περισσότερο από τις τελετουργίες και τις διαδικασίες ελέγχου προκειμένου να νιώσει ασφάλεια ή βεβαιότητα.
Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος:
η ιδεοληψία προκαλεί άγχος,
ο ψυχαναγκασμός μειώνει προσωρινά την ένταση,
και η προσωρινή αυτή ανακούφιση ενισχύει ξανά την ανάγκη επανάληψης του ψυχαναγκασμού.
Σε αρκετές περιπτώσεις, η καθημερινότητα του ατόμου αρχίζει να οργανώνεται γύρω από αυτή την προσπάθεια ελέγχου του άγχους, της αμφιβολίας και της εσωτερικής απειλής.
Η ΙΨΔ συχνά συνοδεύεται από έντονη ψυχική εξουθένωση, δυσκολία συγκέντρωσης, κοινωνική απόσυρση και αίσθηση ότι το άτομο έχει εγκλωβιστεί σε έναν αδιάκοπο εσωτερικό αγώνα απέναντι στις ίδιες του τις σκέψεις.
Σε αρκετές περιπτώσεις, οι ιδεοληψίες και οι ψυχαναγκασμοί επηρεάζουν σημαντικά την επαγγελματική, κοινωνική και προσωπική ζωή του ατόμου. Η συνεχής ανάγκη ελέγχου, οι τελετουργίες και η ψυχική κόπωση μπορούν να περιορίσουν την καθημερινή λειτουργικότητα και να δημιουργήσουν έντονη απομόνωση και αίσθηση εγκλωβισμού.
Η ψυχοθεραπευτική διαδικασία στοχεύει στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο λειτουργούν οι ιδεοληψίες και οι ψυχαναγκασμοί, στη σταδιακή επεξεργασία του άγχους και της αβεβαιότητας που συνοδεύουν τη διαταραχή και στην ανάπτυξη πιο λειτουργικών τρόπων διαχείρισης των σκέψεων και των συναισθημάτων.
Βιβλιογραφικές Αναφορές
Γκοτζαμάνης, Κ. (2004). Διαγνωστικά Κριτήρια DSM-IV-TR. Αθήνα: Ιατρικές εκδόσεις Λίτσα.
Παπακώστας, Ι. (1994). Γνωσιακή ψυχοθεραπεία: Θεωρία και πράξη. Αθήνα: Ινστιτούτο Έρευνας της Συμπεριφοράς.
Clark, A.D. (2007). Cognitive Behavioral Therapy for OCD. New York: The Guilford Press.
Hoffmann, N. (2009). Όταν το άγχος και οι ψυχαναγκασμοί περιορίζουν τη ζωή. Θεσσαλονίκη: University Studios Press.
Wilhelm, S. & Steketee, G.S. (2006). Cognitive Therapy for Obsessive-Compulsive Disorder: A Guide for Professionals. Oakland: New Harbinger Publications Inc.