Παξινός Θεόδωρος Ψυχολόγος MSc - Ψυχοθεραπευτής | Email: info.psychoscopio@gmail.com
Οι τύποι δεσμού και οι ενήλικες σχέσεις
Πώς η ανασφάλεια και η ανάγκη για σύνδεση επηρεάζουν τον τρόπο που σχετιζόμαστε
Οι τύποι δεσμού επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο το άτομο βιώνει την ασφάλεια, την οικειότητα και τις συναισθηματικές σχέσεις στην ενήλικη ζωή. Η θεωρία δεσμού περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο οι πρώτες σχέσεις επηρεάζουν την αίσθηση ασφάλειας, την οικειότητα και τη μελλοντική συναισθηματική ζωή του ατόμου.
Οι πρώτες σχέσεις του ανθρώπου δεν επηρεάζουν μόνο την παιδική ηλικία. Συχνά αφήνουν ένα βαθύτερο αποτύπωμα στον τρόπο με τον οποίο το άτομο βιώνει την εγγύτητα, την απόσταση, την οικειότητα και τον φόβο της απώλειας στις μετέπειτα σχέσεις του.
Η θεωρία δεσμού του Bowlby υποστήριξε ότι οι εμπειρίες που αναπτύσσονται ανάμεσα στο παιδί και στο πρόσωπο φροντίδας συμβάλλουν στη δημιουργία εσωτερικών μοντέλων για τον εαυτό και τους άλλους. Τα μοντέλα αυτά επηρεάζουν τις προσδοκίες, τη συναισθηματική ρύθμιση και τον τρόπο με τον οποίο το άτομο σχετίζεται στην ενήλικη ζωή.
Οι συστηματικές έρευνες γύρω από την ποιότητα του δεσμού ανάμεσα στο βρέφος και στη μητέρα οδήγησαν στη διάκριση διαφορετικών τύπων προσκόλλησης. Οι βασικότεροι τύποι δεσμού που περιγράφηκαν ήταν η ασφαλής, η αγχώδης αμφιθυμική και η αγχώδης αποφευκτική προσκόλληση (Feeney, 1995).
Στην ασφαλή προσκόλληση, το παιδί βιώνει το πρόσωπο φροντίδας ως διαθέσιμο και συναισθηματικά ανταποκρινόμενο. Έτσι αναπτύσσεται σταδιακά μια βασική αίσθηση ασφάλειας και εμπιστοσύνης προς τον εαυτό και τους άλλους.
Αντίθετα, στην αγχώδη αμφιθυμική προσκόλληση, η φροντίδα δεν παρέχεται με σταθερότητα και προβλεψιμότητα. Το παιδί δυσκολεύεται να αισθανθεί βεβαιότητα ως προς τη διαθεσιμότητα του άλλου και συχνά εμφανίζει εναλλαγές ανάμεσα στην ανάγκη εγγύτητας και στον θυμό ή την έντονη ανησυχία για την απώλεια.
Στην αγχώδη αποφευκτική προσκόλληση, το παιδί μαθαίνει σταδιακά ότι η έκφραση της ανάγκης για εγγύτητα ή φροντίδα δεν οδηγεί σε ουσιαστική ανταπόκριση. Ως αποτέλεσμα, τείνει να περιορίζει την έκφραση της συναισθηματικής ανάγκης και να αναπτύσσει μεγαλύτερη συναισθηματική απόσταση.
Ορισμένοι ερευνητές περιέγραψαν και έναν τέταρτο τύπο, τον αποδιοργανωμένο δεσμό, ο οποίος χαρακτηρίζεται από αντιφατικές και ασυνεχείς αντιδράσεις απέναντι στο πρόσωπο φροντίδας και συνδέεται συχνά με εμπειρίες φόβου, σύγχυσης ή τραυματικών βιωμάτων (Παπανικολάου & Ρόβλια, 1998).
Η θεωρία δεσμού επεκτάθηκε αργότερα και στις ενήλικες σχέσεις. Το μοντέλο της Bartholomew (1990) πρότεινε τέσσερις βασικούς τύπους ενήλικης προσκόλλησης: τον ασφαλή, τον έμμονο, τον φοβικό και τον απορριπτικό τύπο.
Τα άτομα με ασφαλή τύπο προσκόλλησης εμφανίζουν συνήθως μεγαλύτερη άνεση με την οικειότητα και μικρότερο φόβο εγκατάλειψης. Αντίθετα, οι ανασφαλείς τύποι συχνά χαρακτηρίζονται από αυξημένο άγχος για τις σχέσεις, δυσκολία εμπιστοσύνης ή τάση αποφυγής της συναισθηματικής εγγύτητας (Bartholomew & Horovitz, 1991).
Σε αρκετές περιπτώσεις, το άτομο μπορεί να επιθυμεί έντονα τη σύνδεση και ταυτόχρονα να φοβάται την εγγύτητα, την απόρριψη ή την εγκατάλειψη. Η αντίφαση αυτή συχνά οδηγεί σε επαναλαμβανόμενα μοτίβα σχέσεων όπου η ανάγκη για οικειότητα συνυπάρχει με δυσκολία συναισθηματικής ασφάλειας.
Ο Bowlby υποστήριξε ότι τα αρνητικά εσωτερικά μοντέλα για τον εαυτό και τους άλλους ενδέχεται να αυξάνουν την ευαλωτότητα του ατόμου στην ψυχοπαθολογία. Ερευνητικά δεδομένα έχουν συνδέσει τους ανασφαλείς τύπους δεσμού με δυσκολίες στη ρύθμιση του συναισθήματος, αυξημένο άγχος, καταθλιπτική συμπτωματολογία και δυσκολίες στις διαπροσωπικές σχέσεις (Καφέτσιος, 2012).
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η σχέση ανάμεσα στον δεσμό και στις τραυματικές εμπειρίες. Σε περιπτώσεις κακοποίησης ή σοβαρής συναισθηματικής αστάθειας, το πρόσωπο που προκαλεί φόβο μπορεί να είναι ταυτόχρονα και το πρόσωπο από το οποίο το παιδί αναζητά προστασία και ασφάλεια. Η συνθήκη αυτή δημιουργεί έναν βαθύ ψυχικό διχασμό, όπου η ανάγκη για προσκόλληση συνυπάρχει με τον φόβο και την απειλή.
Παρότι τα πρώιμα μοντέλα σχέσεων τείνουν να διατηρούν σχετική σταθερότητα, δεν αποτελούν μια αμετάβλητη «μοίρα» για το άτομο. Οι νέες εμπειρίες σχέσεων, οι ασφαλείς δεσμοί και η ψυχοθεραπευτική διαδικασία μπορούν, υπό προϋποθέσεις, να συμβάλουν στη σταδιακή επεξεργασία και αναδιαμόρφωση αυτών των εσωτερικών μοντέλων.
Βιβλιογραφικές Αναφορές
Bartholomew, K. & Horovitz, L.M. (1991). Attachment styles among young adults: A test of a four-category model. Journal of Personality and Social Psychology, 6(12), 226-244.
Feeney, J.A. (1995). Adult attachment, coping style and health locus of control as predictors of health behaviour. Australian Journal of Psychology, 47(3), 171-177.
Καφέτσιος, Κ. (2012). Ενεργά μοντέλα δεσμού ενηλίκων και ψυχική υγεία: Επισκόπηση της περιοχής και προτάσεις για κλινική εφαρμογή και έρευνα. Encephalos Journal.
Παπανικολάου, Κ. & Ρόβλια, Τ. (1998). Θεωρία Προσκόλλησης: Ανασκόπηση Βιβλιογραφίας. Στο Γ. Μπουλουγούρης (Επιμ.), Θέματα Γνωσιακής και Συμπεριφοριστικής Θεραπείας (Τόμος Β, σσ. 23-44). Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.