Παξινός Θεόδωρος Ψυχολόγος MSc - Ψυχοθεραπευτής | Email: info.psychoscopio@gmail.com
Ψυχικό τραύμα και ψυχοκοινωνική προσαρμογή ασυνόδευτων ανήλικων προσφύγων (Ά Μέρος)
Η μετακίνηση, ο αποχωρισμός και η εγκατάσταση ως ψυχοπιεστικές εμπειρίες
Το ψυχικό τραύμα στους ασυνόδευτους ανήλικους πρόσφυγες αποτελεί ένα σύνθετο πεδίο που συνδέεται με την εξαναγκαστική μετακίνηση, την απώλεια και τη δυσκολία ψυχοκοινωνικής προσαρμογής.
Η μετανάστευση και γενικότερα η μετακίνηση πληθυσμών αποτελεί μια σύνθετη και συχνά ιδιαίτερα ψυχοπιεστική εμπειρία, η οποία μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την ψυχική κατάσταση και την ψυχοκοινωνική προσαρμογή του ατόμου. Η εμπειρία αυτή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα όταν αφορά πληθυσμούς που μετακινούνται εξαναγκαστικά λόγω πολέμου, διωγμών, ακραίας φτώχειας ή συνθηκών γενικευμένης ανασφάλειας.
Η διαδικασία της μετακίνησης δεν αφορά μόνο μια αλλαγή τόπου διαμονής. Περιλαμβάνει συνήθως μια αλληλουχία αποχωρισμών, απωλειών και προσπαθειών προσαρμογής, οι οποίες συχνά συνοδεύονται από έντονο στρες και αίσθημα αβεβαιότητας. Βιβλιογραφικά, η μεταναστευτική εμπειρία περιγράφεται συχνά μέσα από τρεις βασικές φάσεις: την αποδέσμευση από το περιβάλλον προέλευσης, τη φάση της μετάβασης και τελικά την εγκατάσταση και προσαρμογή στο νέο περιβάλλον.
Κατά τη διάρκεια αυτών των φάσεων, το άτομο ενδέχεται να εκτεθεί σε πολλαπλούς ψυχοπιεστικούς παράγοντες: αποχωρισμό από σημαντικά πρόσωπα, απώλεια κοινότητας και πατρίδας, τραυματικές εμπειρίες πολέμου ή διωγμών, κακουχίες κατά τη διαδρομή, φόβο, αβεβαιότητα, εκμετάλλευση από διακινητές, αλλά και δυσκολίες προσαρμογής στη χώρα υποδοχής λόγω γλωσσικών, πολιτισμικών και κοινωνικών διαφορών. Οι παράγοντες αυτοί φαίνεται να αλληλεπιδρούν διαρκώς με προσωπικούς και κοινωνικούς παράγοντες, όπως η ψυχολογική ανθεκτικότητα, η υποστήριξη από την ομάδα αναφοράς και το πολιτισμικό υπόβαθρο του ατόμου.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η περίπτωση των ασυνόδευτων ανήλικων προσφύγων, καθώς πρόκειται για μια πληθυσμιακή ομάδα που βρίσκεται ταυτόχρονα αντιμέτωπη με τις απαιτήσεις της αναπτυξιακής διαδικασίας της παιδικής ή εφηβικής ηλικίας και με τις συνέπειες μιας βίαιης ή εξαναγκαστικής μετακίνησης. Παρ’ όλα αυτά, μεγάλο μέρος της βιβλιογραφίας σχετικά με τους μεταναστευτικούς και προσφυγικούς πληθυσμούς έχει εστιάσει κυρίως στους ενήλικες, αντιμετωπίζοντας συχνά τους ανήλικους ως προέκταση των οικογενειών ή των κηδεμόνων τους.
Ωστόσο, η παιδική και εφηβική ηλικία αποτελούν περιόδους σημαντικών βιοσωματικών, συναισθηματικών, γνωστικών και κοινωνικών αλλαγών. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι εμπειρίες ψυχικού τραύματος δεν εκδηλώνονται με τον ίδιο τρόπο σε όλους τους ανήλικους πρόσφυγες, καθώς η ψυχική επίδραση της μετακίνησης επηρεάζεται από πολλαπλούς ατομικούς, οικογενειακούς και κοινωνικούς παράγοντες.
Η βίαιη μετακίνηση, η απομάκρυνση από οικεία πρόσωπα και περιβάλλοντα, καθώς και η ανάγκη προσαρμογής σε μια νέα πολιτισμική πραγματικότητα, μπορεί να λειτουργήσουν ως ιδιαίτερα στρεσογόνοι παράγοντες με σημαντικές επιπτώσεις στην ψυχική υγεία και στην ψυχοκοινωνική εξέλιξη του ανήλικου ατόμου.
Βιβλιογραφικά εμφανίζονται συχνές αναφορές στη σχέση μεταξύ τραυματικών εμπειριών, εξαναγκαστικής μετακίνησης και εμφάνισης συμπτωμάτων ψυχικής δυσφορίας ή ψυχοπαθολογίας. Πληθυσμοί που έχουν εκτεθεί σε πολεμικές συνθήκες, διωγμούς ή σοβαρές μορφές βίας φαίνεται να εμφανίζουν αυξημένες πιθανότητες εκδήλωσης μετατραυματικών συμπτωμάτων, άγχους ή καταθλιπτικών εκδηλώσεων. Παράλληλα, οι δυσκολίες επιπολιτισμού, η κοινωνική απόρριψη, ο αποκλεισμός και οι εμπειρίες ρατσισμού στις χώρες υποδοχής μπορούν να ενισχύσουν αισθήματα ματαίωσης, αποθάρρυνσης και ψυχικής επιβάρυνσης.
Παρόλα αυτά, η βιβλιογραφία δεν υποστηρίζει με ομοιογενή τρόπο ότι η μετανάστευση ή η προσφυγική εμπειρία οδηγούν από μόνες τους σε ψυχική διαταραχή. Η ψυχική πορεία κάθε ατόμου φαίνεται να επηρεάζεται από πολλαπλούς παράγοντες, όπως οι προϋπάρχουσες εμπειρίες, οι συνθήκες της μετακίνησης, η κοινωνική υποστήριξη, η δυνατότητα ένταξης και οι μελλοντικές προοπτικές ζωής. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, η απομάκρυνση από συνθήκες ακραίου κινδύνου ή βίας συνοδεύεται από ένα αίσθημα ελπίδας και προσδοκίας για ασφαλέστερες συνθήκες ζωής στο μέλλον.
Η κατανόηση της ψυχικής κατάστασης των ασυνόδευτων ανήλικων προσφύγων απαιτεί επομένως μια πολυπαραγοντική προσέγγιση, η οποία δεν περιορίζεται μόνο στην αναγνώριση της ψυχοπαθολογίας, αλλά λαμβάνει υπόψη το τραύμα, την αναπτυξιακή πορεία, τις κοινωνικές συνθήκες και τη δυνατότητα δημιουργίας ασφαλών πλαισίων υποστήριξης και ένταξης.
Ενδεικτικές Βιβλιογραφικές Αναφορές
Anagnostopoulos, Vlassopoulou, Rotsika, Pehlivanidou, Legaki, Rogakou, Lazaratou: Psychopathology and Mental Health Service Utilization by Immigrants’ Children and their Families. Int. Migration 32(1):29-47, 1994.
Bhugra D., Jones P. Migration and mental illness. Adv Psychiatr Treat. 2000;7:216-223.
Δημητρίου-Παπαβασιλείου, Δ. (2005). Η Ψυχική Υγεία και η Επίδραση της Μετανάστευσης στην Ελληνική Πραγματικότητα. ΔΕ.ΠΑ.ΜΑΚ, Θεσσαλονίκη.
Μπέλλας, Γ., Λειβαδίτης, Μ. (2013). Ψυχοπαθολογικές Επιπτώσεις της Μετανάστευσης. Εγκέφαλος, 50, 100-113.
Μόττη-Στεφανίδη, Φ. (2000). Η εξέλιξη της προσωπικότητας στην εφηβεία. Στο Ι. Τσιάντης (Επιμ.), Βασική Παιδοψυχιατρική (τόμ. 2, τεύχ. 1: Εφηβεία, σσ. 75-100). Αθήνα: Καστανιώτης.