Η Σιωπή του Πρόσφυγα: Τραύμα, Εικόνα και Απώλεια Φωνής

Όταν το τραύμα αναγνωρίζεται περισσότερο ως εικόνα παρά ως εμπειρία

Η σιωπή του πρόσφυγα δεν αφορά μόνο την αδυναμία να μιλήσει, αλλά και τη δυσκολία να αναγνωριστεί η προσωπική του εμπειρία μέσα στον δημόσιο λόγο για την “προσφυγική κρίση. Μια κρίση που οργανώνεται πολιτικά, διαχειρίζεται διοικητικά και αναπαρίσταται δημόσια μέσα από εικόνες μαζικής μετακίνησης, αριθμούς, σύνορα, καταυλισμούς και στατιστικές επιβίωσης.

Μέσα σε αυτή τη διαρκή διαχείριση, κάτι μοιάζει συχνά να χάνεται.

Η ίδια η φωνή του ανθρώπου.

Η σιωπή του πρόσφυγα γίνεται τότε μέρος μιας ευρύτερης διαδικασίας διαχείρισης, όπου η εικόνα της κρίσης συχνά υπερισχύει της προσωπικής αφήγησης.

Ο πρόσφυγας εμφανίζεται κυρίως ως μέρος ενός προβλήματος προς αντιμετώπιση, ως πληθυσμός προς καταγραφή ή ως σώμα που χρειάζεται φροντίδα, έλεγχο και επιτήρηση. Η ύπαρξή του οργανώνεται μέσα από κατηγορίες, διοικητικούς χαρακτηρισμούς και πολιτικές διαχείρισης που επιχειρούν να ταξινομήσουν, να προβλέψουν και να ελέγξουν την ανθρώπινη μετακίνηση.

Κάπου εκεί η εμπειρία αρχίζει να απομακρύνεται από το υποκείμενο που τη βιώνει.

Η «προσφυγική κρίση» παρουσιάζεται συχνά σαν ένα ενιαίο και ομοιογενές φαινόμενο, σαν όλες οι ιστορίες να μπορούν να συμπτυχθούν σε μια κοινή αφήγηση πόνου, απώλειας και ανάγκης. Όμως ο άνθρωπος δεν βιώνει ποτέ το τραύμα ως γενική κατηγορία. Το βιώνει πάντοτε μέσα από τη δική του ιστορία, τη δική του γλώσσα και τη δική του σχέση με την απώλεια.

Και ίσως εκεί να αρχίζει μία από τις πιο βαθιές μορφές απο-ανθρωποποίησης .

Όταν η μοναδικότητα της εμπειρίας χάνεται πίσω από τη γενική εικόνα της «ανθρωπιστικής κρίσης». Όταν διαφορετικές ζωές, διαφορετικές ιστορίες και διαφορετικές μορφές ψυχικού τραύματος συγχωνεύονται σε μια ενιαία ταυτότητα: «ο πρόσφυγας».

Ο άνθρωπος παύει σταδιακά να αντιμετωπίζεται ως φορέας λόγου και εμπειρίας και αρχίζει να αναγνωρίζεται κυρίως μέσα από αυτό που του συνέβη.

Μέσα από την απώλεια.
Μέσα από την πληγή.
Μέσα από την εικόνα του τραύματος.

Η δημόσια σφαίρα συγκινείται ευκολότερα μπροστά σε μια εικόνα πνιγμού, σε ένα τραυματισμένο σώμα ή σε μια σκηνή καταστροφής παρά απέναντι σε μια προσωπική αφήγηση που δεν μπορεί να μετατραπεί άμεσα σε θέαμα. Το σώμα γίνεται συχνά πιο «αξιόπιστο» από τον λόγο.

Ίσως γι’ αυτό η φράση της McClintock ότι «μια πληγή στο σώμα μιλά δυνατότερα από τις λέξεις» αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα. Η πληγή φαίνεται περισσότερο πιστευτή από την ίδια τη μαρτυρία του ανθρώπου που τη φέρει.

Και κάπως έτσι το τραύμα αρχίζει να αποσυνδέεται από το υποκείμενο που το βιώνει.

Ο πρόσφυγας μετατρέπεται εύκολα σε σιωπηλό φορέα μιας εμπειρίας που άλλοι περιγράφουν, ερμηνεύουν και διαχειρίζονται για λογαριασμό του. Πολιτικοί λόγοι, ανθρωπιστικές αφηγήσεις, θεσμικές πρακτικές και κοινωνικές αναπαραστάσεις μιλούν συνεχώς για εκείνον, αλλά όλο και λιγότερο μαζί του.

Η υποκειμενική εμπειρία αντιμετωπίζεται με δυσπιστία, ενώ ταυτόχρονα οι αριθμοί, τα δεδομένα και οι εικόνες αποκτούν θέση αλήθειας. Ο άνθρωπος αρχίζει έτσι να υπάρχει κυρίως ως στατιστική, ως διοικητική κατηγορία ή ως ανθρωπιστικό περιστατικό.

Και ίσως εκεί να εμφανίζεται μια ακόμη βαθύτερη μορφή βίας.

Όχι μόνο η βία του πολέμου, της απώλειας ή του εκτοπισμού , αλλά η σταδιακή αφαίρεση της δυνατότητας του ανθρώπου να αναγνωρίζεται ως φορέας ιστορίας, επιθυμίας και λόγου. Η εμπειρία του τραύματος απογυμνώνεται από την προσωπική της διάσταση και μετατρέπεται σε αντικείμενο πολιτικής, επιστημονικής ή ανθρωπιστικής διαχείρισης.

Ο άνθρωπος περιορίζεται τότε ολοένα και περισσότερο στην ιδιότητα του θύματος, του «πρόσφυγα», του «περιστατικού». Σαν η ύπαρξή του να εξαντλείται τελικά σε αυτό που υπέστη.

Ίσως γι’ αυτό η πραγματική σημασία της ακρόασης δεν βρίσκεται μόνο στην παροχή βοήθειας ή προστασίας, αλλά στη δυνατότητα του ανθρώπου να αναγνωρίζεται ξανά ως φορέας μοναδικής εμπειρίας και όχι αποκλειστικά ως μέρος μιας μαζικής κρίσης. Γιατί εκεί όπου χάνεται η δυνατότητα της αφήγησης, αρχίζει σταδιακά να χάνεται και η δυνατότητα του ανθρώπου να υπάρξει ως υποκείμενο της δικής του ιστορίας.

Και ίσως αυτή να είναι μία από τις πιο σιωπηλές διαστάσεις του σύγχρονου τραύματος: όχι μόνο ότι ο άνθρωπος αναγκάζεται να εγκαταλείψει τον κόσμο του, αλλά ότι χάνει σταδιακά και τη δυνατότητα να αφηγηθεί τον κόσμο αυτόν με τη δική του φωνή.

Όταν το τραύμα αναγνωρίζεται περισσότερο ως εικόνα παρά ως εμπειρία

Σχετικά Άρθρα