Ψυχοεκπαίδευση και Τραύμα: Πέρα από το Σύμπτωμα

Όταν η γνώση γίνεται μέρος της θεραπευτικής διαδικασίας

Η ψυχοεκπαίδευση αποτελεί σήμερα ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία υποστήριξης και θεραπείας του τραύματος και της Διαταραχής Μετατραυματικού Στρες (PTSD).

Το τραύμα δεν αφορά μόνο αυτό που συνέβη. Αφορά και αυτό που αδυνατεί να ενταχθεί στην ιστορία του υποκειμένου.

Ορισμένα γεγονότα αφήνουν πίσω τους κάτι περισσότερο από μια ανάμνηση. Διακόπτουν τη συνέχεια του χρόνου, κλονίζουν τις βεβαιότητες που οργανώνουν την καθημερινότητα και μεταβάλλουν τη σχέση του ανθρώπου με τον εαυτό του και τον κόσμο. Το τραυματικό γεγονός δεν παραμένει μόνο στο παρελθόν. Επανέρχεται μέσω εικόνων, σκέψεων, ονείρων, σωματικών αντιδράσεων ή συμπεριφορών αποφυγής, σαν κάτι που δεν έχει ακόμη βρει τη θέση του μέσα στην ψυχική ιστορία του υποκειμένου.

Η Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες (PTSD) αποτελεί μία από τις πιο χαρακτηριστικές εκφράσεις αυτής της συνθήκης. Οι αναβιώσεις, η υπερεπαγρύπνηση, οι εφιάλτες, η αποφυγή ερεθισμάτων που συνδέονται με το τραύμα και η αίσθηση μόνιμης απειλής συνιστούν μια καθημερινότητα που συχνά απομονώνει το άτομο από τον εαυτό του και τους άλλους.

Σε αυτό το πλαίσιο, η θεραπεία δεν αφορά μόνο τη μείωση των συμπτωμάτων. Αφορά και την ανασυγκρότηση ενός πλαισίου κατανόησης μέσα στο οποίο η εμπειρία μπορεί σταδιακά να αποκτήσει νόημα.

Εδώ ακριβώς αναδεικνύεται η σημασία της ψυχοεκπαίδευσης.

Η ψυχοεκπαίδευση ως παρέμβαση πάνω στο νόημα

Συχνά η ψυχοεκπαίδευση παρουσιάζεται ως μια διαδικασία ενημέρωσης γύρω από μια ψυχική διαταραχή. Η περιγραφή αυτή, αν και σωστή, είναι περιορισμένη.

Η ψυχοεκπαίδευση δεν αφορά μόνο τη μετάδοση πληροφοριών. Αφορά τη δημιουργία ενός πλαισίου μέσα στο οποίο το άτομο μπορεί να κατανοήσει αυτό που του συμβαίνει.

Το τραυματισμένο υποκείμενο συχνά βιώνει τα συμπτώματά του ως ένδειξη ότι κάτι μέσα του έχει χαλάσει οριστικά. Οι αναβιώσεις, οι κρίσεις άγχους, η αϋπνία ή η δυσκολία συγκέντρωσης γίνονται αντιληπτές ως προσωπική αποτυχία ή ως ένδειξη αδυναμίας.

Η ψυχοεκπαίδευση επιχειρεί να μεταβάλει αυτή τη σχέση.

Τα συμπτώματα παύουν να βιώνονται ως ακατανόητα ή αποκλειστικά προσωπικά. Εντάσσονται σε ένα πλαίσιο κατανόησης που επιτρέπει στο άτομο να αναγνωρίσει ότι αποτελούν συχνές αντιδράσεις μετά από μια τραυματική εμπειρία. Η φυσιολογικοποίηση των μετατραυματικών αντιδράσεων, η κατανόηση των μηχανισμών του στρες και η αναγνώριση των ψυχικών επιπτώσεων του τραύματος αποτελούν βασικά στοιχεία της ψυχοεκπαιδευτικής διαδικασίας.

Η συνθήκη αυτή λειτουργεί συχνά ανακουφιστικά. Όχι επειδή εξαφανίζει το τραύμα αλλά επειδή περιορίζει το αίσθημα μοναξιάς και απομόνωσης που το συνοδεύει.

Όταν το τραύμα διακόπτει την ιστορία

Ένα από τα πιο σημαντικά χαρακτηριστικά του τραύματος είναι ότι δυσκολεύεται να μετατραπεί σε αφήγηση.

Το γεγονός έχει συμβεί, αλλά δεν έχει ενσωματωθεί.

Παραμένει σαν ένα ξένο σώμα μέσα στην ψυχική ζωή.

Γι’ αυτό και συχνά επιστρέφει μέσα από αναβιώσεις, εφιάλτες ή ακούσιες αναμνήσεις. Το άτομο δεν θυμάται απλώς το τραυματικό γεγονός. Σε ορισμένες περιπτώσεις μοιάζει να το ξαναζεί.

Η ψυχοεκπαίδευση δεν θεραπεύει από μόνη της αυτή τη συνθήκη. Μπορεί όμως να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για να κατανοηθεί.

Η κατανόηση της φύσης των μετατραυματικών αντιδράσεων, η αναγνώριση των μηχανισμών αποφυγής και η εξοικείωση με τις διαδικασίες της θεραπείας συμβάλλουν στη δημιουργία μιας διαφορετικής σχέσης με το τραυματικό υλικό. Η γνώση δεν λειτουργεί απλώς ως πληροφορία αλλά ως ένας πρώτος τρόπος συμβολοποίησης αυτού που μέχρι πρότινος βίωνε το υποκείμενο ως ακατανόητο.

Οι συμπεριφορές αποφυγής και η ψευδαίσθηση της προστασίας

Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της Διαταραχής Μετατραυματικού Στρες είναι η αποφυγή.

Το άτομο αποφεύγει σκέψεις, συναισθήματα, πρόσωπα, χώρους ή δραστηριότητες που συνδέονται με το τραυματικό γεγονός. Η αποφυγή αυτή προσφέρει συχνά μια προσωρινή ανακούφιση.

Μακροπρόθεσμα όμως συμβάλλει στη διατήρηση της δυσκολίας.

Η ψυχοεκπαίδευση βοηθά το άτομο να αναγνωρίσει τον ρόλο αυτών των μηχανισμών και να κατανοήσει ότι η αποφυγή, αν και προστατευτική βραχυπρόθεσμα, συχνά εμποδίζει την επεξεργασία του τραύματος. Μέσα από αυτή τη διαδικασία δημιουργείται ένα γνωστικό και συναισθηματικό πλαίσιο που επιτρέπει στα άτομα να αναγνωρίσουν τις αντιδράσεις τους χωρίς να ταυτίζονται απόλυτα με αυτές.

Η κατανόηση αυτή ενισχύει τη θεραπευτική συνεργασία και διευκολύνει τη συμμετοχή στις θεραπευτικές διαδικασίες.

Η θεραπευτική σχέση ως προϋπόθεση

Η ψυχοεκπαίδευση δεν είναι ουδέτερη πληροφόρηση.

Αποκτά νόημα μόνο μέσα σε μια σχέση εμπιστοσύνης.

Όταν παρέχεται αποκομμένη από τη θεραπευτική διαδικασία κινδυνεύει να μετατραπεί σε απλή μετάδοση πληροφοριών. Αντίθετα, όταν εντάσσεται οργανικά στη θεραπευτική σχέση, μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στην κατανόηση και επεξεργασία της εμπειρίας.

Η εμπιστοσύνη, η συνεργασία και η αίσθηση ασφάλειας αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για να αξιοποιηθεί η ψυχοεκπαίδευση θεραπευτικά. Η δυνατότητα του ατόμου να αφομοιώσει την πληροφορία εξαρτάται όχι μόνο από το περιεχόμενό της αλλά και από τη θέση που αυτή καταλαμβάνει μέσα στη θεραπευτική σχέση.

Η ψυχοεκπαίδευση δεν αφορά μόνο τον θεραπευόμενο

Το τραύμα επηρεάζει συχνά και το περιβάλλον του ατόμου.

Οι οικογένειες και οι σημαντικοί άλλοι καλούνται να διαχειριστούν συμπεριφορές, συναισθηματικές μεταβολές και δυσκολίες που συχνά δυσκολεύονται να κατανοήσουν. Η αδυναμία κατανόησης μπορεί να οδηγήσει σε συγκρούσεις, αποστασιοποίηση ή ενίσχυση του αισθήματος απομόνωσης του τραυματισμένου ατόμου.

Η ψυχοεκπαίδευση μπορεί να λειτουργήσει υποστηρικτικά και προς αυτή την κατεύθυνση.

Η αναγνώριση των συμπτωμάτων, η κατανόηση των δυσκολιών του τραυματισμένου ατόμου και η ενημέρωση για τις διαθέσιμες μορφές βοήθειας μπορούν να περιορίσουν το στίγμα, να ενισχύσουν την υποστήριξη και να διευκολύνουν την αναζήτηση θεραπείας.

Σε αρκετές περιπτώσεις, η κατανόηση του τραύματος από το οικογενειακό περιβάλλον αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για τη συνολική πορεία της θεραπευτικής διαδικασίας.

Πρόληψη, ανθεκτικότητα και έγκαιρη παρέμβαση

Η ψυχοεκπαίδευση δεν περιορίζεται αποκλειστικά στη θεραπεία.

Μπορεί να αξιοποιηθεί προληπτικά σε άτομα που αναμένεται να εκτεθούν σε τραυματικές συνθήκες, σε άτομα που βίωσαν πρόσφατα ένα τραυματικό γεγονός αλλά και σε όσους εμφανίζουν ήδη συμπτώματα μετατραυματικού στρες.

Αν και η αποτελεσματικότητά της ως αυτόνομης προληπτικής παρέμβασης εξακολουθεί να διερευνάται, η συμβολή της στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας, στη διαμόρφωση ρεαλιστικών προσδοκιών και στη διευκόλυνση της αναζήτησης βοήθειας αξιολογείται θετικά από σημαντικό μέρος της βιβλιογραφίας.

Ιδιαίτερη σημασία φαίνεται να έχει και η ενίσχυση του αισθήματος ελέγχου. Όταν το τραύμα αποδιοργανώνει τη σχέση του υποκειμένου με τον κόσμο, η δυνατότητα κατανόησης των αντιδράσεων και των συμπτωμάτων του μπορεί να συμβάλει στη σταδιακή αποκατάσταση μιας αίσθησης συνοχής και προσωπικής αποτελεσματικότητας.

Επίλογος

Η ψυχοεκπαίδευση δεν θεραπεύει από μόνη της το τραύμα.

Δεν μπορεί να διαγράψει αυτό που συνέβη ούτε να ακυρώσει τις συνέπειές του.

Μπορεί όμως να προσφέρει κάτι εξίσου σημαντικό.

Ένα πλαίσιο κατανόησης.

Έναν τρόπο να αποκτήσουν νόημα εμπειρίες που μέχρι πρότινος έμοιαζαν ακατανόητες.

Μια δυνατότητα να μετατραπεί η σύγχυση σε γνώση και η απομόνωση σε σύνδεση.

Σε μια εποχή όπου το τραύμα συχνά αντιμετωπίζεται είτε ως διάγνωση είτε ως σύνολο συμπτωμάτων, η ψυχοεκπαίδευση υπενθυμίζει ότι πίσω από κάθε τραυματική εμπειρία υπάρχει ένα υποκείμενο που προσπαθεί να κατανοήσει τι του συνέβη.

Και ίσως, σε ορισμένες περιπτώσεις, η δυνατότητα να αποκτήσει κανείς μια διαφορετική σχέση με την ιστορία του να αποτελεί ήδη το πρώτο βήμα της θεραπείας.

Βιβλιογραφικές Αναφορές

Creamer, M., & O’Donnell, M. (2008). The pros and cons of psychoeducation following trauma: Too early to judge? Psychiatric, 71(4), 319-321.

Krupnick, J. L., & Green, B. L. (2008). Psychoeducation to prevent PTSD: A paucity of evidence. Psychiatric, 71(4), 329-331.

Phoenix, B. J. (2007). Psychoeducation for survivors of trauma. Perspectives in Psychiatric Care, 43(3), 123-131.

Schnyder, U., Ehlers, A., Elbert, T., Foa, E. B., Gersons, B. P. R., Resich, P. A., … Cloitre, M. (2015). Psychotherapies for PTSD: what do they have in common? European Journal of Psychotraumatology, 6.

Southwick, S., Friedman, M., & Krystal, J. (2008). Does Psychoeducation helps prevent posttraumatic psychological distress? In reply. Psychiatry, 71(4), 303-307.

Wessely, S., Bryant, R. A., Greenberg, N., Earnshaw, M., Sharpley, J., & Hacker Hughes, J. (2008). Does Psychoeducation helps prevent posttraumatic psychological distress? Psychiatry, 71(4), 287-302.

Πέρα από το Σύμπτωμα: Η θέση της Ψυχοεκπαίδευσης στη θεραπεία του Τραύματος