Η Ιθάκη του σύγχρονου Οδυσσέα

Από την αναχώρηση στον νόστο: η διαδρομή της επιθυμίας και της απώλειας

«ΕΥΧΗΝ ΟΔΥΣΣΕΙ». Η επιγραφή σώθηκε σε ένα θραύσμα πήλινης μάσκας από το σπήλαιο της Πόλης στην Ιθάκη: μια ευχή, μια αναθηματική προσφορά προς τον Οδυσσέα. Αιώνες μετά το έπος, οι άνθρωποι δεν θυμούνταν μόνο τον πολυμήχανο ήρωα. Απευθύνονταν σε εκείνον που περιπλανήθηκε, έχασε συντρόφους και βεβαιότητες και επέστρεψε αγνώριστος στον τόπο του.

Στη σύγχρονη ανάγνωσή της, η ευχή δεν αφορά μια επιστροφή χωρίς απώλειες. Αφορά το να μη χαθεί ο προσανατολισμός του νόστου, ακόμη και όταν ο δρόμος, ο τόπος και ο ίδιος ο ταξιδιώτης έχουν μεταβληθεί.

Η αναχώρηση

Ο σύγχρονος Οδυσσέας δεν ξυπνά σε μια άγνωστη ακτή. Ξυπνά στην ίδια ζωή, με την αίσθηση ότι δεν κατοικεί πια σε αυτή. Οι υποχρεώσεις συνεχίζονται, οι ρόλοι επιτελούνται, οι άλλοι εξακολουθούν να τον αναγνωρίζουν· εκείνος όμως δεν συναντά τον εαυτό του στην εικόνα που επιστρέφουν.

Η Οδύσσεια παραμένει ζωντανή επειδή δεν αφηγείται απλώς μια περιπλάνηση. Είναι το έπος του νόστου: της επιστροφής που οργανώνει το ταξίδι πριν ακόμη πραγματοποιηθεί. Αγγίζει τη στιγμή κατά την οποία ο γνώριμος κόσμος παύει να εγγυάται τη θέση του υποκειμένου και οι παλιές ταυτίσεις —ο ρόλος, ο τόπος, η σχέση με τους άλλους— δεν αρκούν πλέον για να στηρίξουν μια αίσθηση συνέχειας.

Ο Οδυσσέας ταξιδεύει σε άγνωστες θάλασσες. Ο σημερινός άνθρωπος κινείται μέσα στην υπερπληροφόρηση, στις πολλαπλές επιλογές και στη διαρκή αυτοπαρουσίαση. Η μορφή της περιπλάνησης άλλαξε, όχι όμως η εσωτερική της συνθήκη: αναζητεί έναν τόπο όπου η ζωή του δεν θα εξαντλείται στις απαιτήσεις του Άλλου.

Η αναχώρηση δεν είναι πάντοτε εξωτερικό γεγονός. Ένα πένθος, ένας χωρισμός, μια ασθένεια ή μια μετάβαση ηλικίας μπορούν να ανοίξουν τη ρωγμή. Το ίδιο συμβαίνει μέσα σε μια φαινομενικά τακτοποιημένη καθημερινότητα, όταν το υποκείμενο μιλά και πράττει σαν να απουσιάζει από όσα ζει.

Η εποχή μας μεταφράζει γρήγορα αυτή τη δυσφορία σε ανάγκη αλλαγής: άλλη εργασία, άλλη σχέση, άλλος τόπος. Η αλλαγή είναι κάποιες φορές αναγκαία. Δεν αρκεί, όμως, όταν το ίδιο ασυνείδητο επανέρχεται σε νέο σκηνικό. Τότε το ερώτημα μετακινείται από το «τι πρέπει να αλλάξω;» στο «ποια θέση επαναλαμβάνω;». Πίσω από την υπερπροσαρμογή, τη σύγκρουση ή τη φυγή επιμένει συχνά το ίδιο αίνιγμα: τι θέλουν οι άλλοι από εμένα και ποιος γίνομαι για να εξασφαλίσω την επιθυμία τους;

Η Ιθάκη

Ο νόστος αρχίζει τη στιγμή που η Ιθάκη χάνεται από τα μάτια. Μόνο η απόσταση μετατρέπει τον τόπο σε προορισμό και τη μνήμη του σε εσωτερικό σημείο προσανατολισμού. Για τον Οδυσσέα η Ιθάκη είχε όνομα και δεσμούς. Για τον σύγχρονο άνθρωπο ο προορισμός είναι πιο αβέβαιος. Δεν λείπουν οι δρόμοι· λείπει το κριτήριο που θα δείξει ποιος τον αφορά. Όταν πολλές ζωές μοιάζουν διαθέσιμες, κάθε επιλογή συνοδεύεται από τη σκιά όσων αποκλείστηκαν.

Η Ιθάκη δεν είναι απαραίτητο να νοηθεί ως ιδανική πληρότητα ούτε ως ο αυθεντικός εαυτός που περιμένει να ανακαλυφθεί. Είναι περισσότερο ένας άξονας προσανατολισμού. Το υποκείμενο δεν οργανώνει τη ζωή του μόνο γύρω από ανάγκες και στόχους. Χρειάζεται να συνδέσει τις επιλογές του με κάτι που αναγνωρίζει ως δικό του, ακόμη κι αν παραμένει ατελές, αντιφατικό και χωρίς οριστική εγγύηση.

Ο άνθρωπος δεν υποφέρει μόνο επειδή κάτι του λείπει. Υποφέρει και από την απαίτηση να μη λείπει τίποτε: να έχει επιλέξει σωστά, να μη χάσει καμία δυνατότητα, να παρουσιάζει μια ζωή χωρίς ρωγμές. Όμως η έλλειψη δεν είναι ένα ελάττωμα που θα διορθωθεί από το κατάλληλο αντικείμενο. Είναι το άνοιγμα που θέτει την επιθυμία σε κίνηση.

Η επιθυμία διαφέρει από τη φιλοδοξία και από μια λίστα στόχων. Δεν αποτελεί έτοιμη απάντηση κρυμμένη στα βάθη του εαυτού. Φανερώνεται έμμεσα: στις επαναλήψεις, στα συμπτώματα, στις επιλογές που εκπλήσσουν τον ίδιο τον άνθρωπο, στις ματαιώσεις που επιμένουν. Δεν λέει απλώς «αυτό θέλω». Δείχνει πού η ζωή δεν χωρά στις εντολές, στις απαγορεύσεις και στα ιδανικά που έχουν γίνει εσωτερική φωνή.

Γι’ αυτό και το θεραπευτικό αίτημα αλλάζει καθώς εκφέρεται. Κάποιος προσέρχεται για άγχος, θλίψη, κρίσεις πανικού ή δυσκολίες στις σχέσεις. Σταδιακά το σύμπτωμα παύει να εμφανίζεται μόνο ως εμπόδιο προς αφαίρεση. Δεν είναι κρυπτόλεξο με μία σωστή λύση, αλλά ο κόμπος όπου συναντώνται το σώμα, ο λόγος και η σχέση με τους άλλους. Η ανάγνωσή του δεν υπαγορεύει έναν προορισμό· αποκαλύπτει τη γραμματική με την οποία το υποκείμενο έχει οργανώσει τα αδιέξοδά του.

Οι σταθμοί του ταξιδιού

Στην Οδύσσεια οι κίνδυνοι δεν είναι μόνο όσα απειλούν τη ζωή του ήρωα. Είναι και όσα υπόσχονται να καταργήσουν την ανάγκη της επιστροφής. Οι Λωτοφάγοι προσφέρουν λήθη, οι Σειρήνες μια ακαταμάχητη υπόσχεση, η Καλυψώ μια προστατευμένη ζωή έξω από τον χρόνο. Οι μορφές διαφέρουν, η πρόσκληση παραμένει ίδια: να πάψει να υπάρχει ο προορισμός.

Ο σύγχρονος λωτός είναι συχνά μια καθημερινότητα χωρίς κενό. Εργασία, πληροφορία, φροντίδα των άλλων, συνεχής διαθεσιμότητα. Δεν χρειάζεται να ξεχάσει κανείς τι επιθυμούσε· αρκεί να μη μένει χρόνος για να ακουστεί το ερώτημα. Η κόπωση δεν είναι μόνο αποτέλεσμα αυτής της ζωής. Μπορεί να λειτουργεί και ως άμυνα απέναντι σε ό,τι θα εμφανιζόταν αν σταματούσε η αδιάκοπη δραστηριότητα.

Οι Σειρήνες ενσαρκώνουν τη φαντασίωση ενός αντικειμένου που θα σβήσει οριστικά την έλλειψη: η τέλεια σχέση, η επόμενη επιτυχία, το άψογο σώμα, η εικόνα ενός εαυτού χωρίς αμφιβολία. Η έλξη δεν βρίσκεται μόνο σε αυτό που υπόσχονται, αλλά στη βεβαιότητα ότι μετά την απόκτησή του δεν θα απομένει τίποτε άλλο να επιθυμηθεί. Οι σύγχρονες Σειρήνες γνωρίζουν το προφίλ του ανθρώπου, όχι την επιθυμία του.

Η Καλυψώ αντιστοιχεί στη λιγότερο θεαματική παγίδα της ασφάλειας. Μια σχέση προστατεύει από τη μοναξιά ενώ έχει πάψει να αποτελεί συνάντηση. Μια εργασία προσφέρει σταθερότητα ενώ απορροφά κάθε άλλη πλευρά της ζωής. Ένας οικογενειακός ρόλος παρέχει αναγνώριση με αντάλλαγμα την παραίτηση από οτιδήποτε δεν υπηρετεί τις ανάγκες των άλλων.

Η συνεχής αλλαγή μπορεί να λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο. Οι νέες σχέσεις, οι μετακινήσεις και τα αλλεπάλληλα σχέδια παράγουν την εικόνα της ελευθερίας, αλλά διατηρούν όλες τις δυνατότητες σε ασφαλή απόσταση από τη δέσμευση. Καμία επιλογή δεν προχωρά αρκετά ώστε να δοκιμαστεί από τη διάρκεια, τη ματαίωση και την ευθύνη.

Το κρίσιμο δεν είναι αν μια ζωή φαίνεται σταθερή ή γεμάτη αλλαγές. Είναι αν επιτρέπει στο υποκείμενο να συναντήσει το ερώτημά του ή αν οργανώνεται για να το αναβάλλει. Η παραμονή και η φυγή, παρότι αντίθετες στην επιφάνεια, μπορούν να προστατεύουν από την ίδια απώλεια: εκείνη που απαιτείται για να γίνει ένας δρόμος πραγματικά δικός μας.

Το τίμημα της επιλογής

Ο Οδυσσέας δεν γνώριζε αν θα φτάσει, γνώριζε όμως προς τα πού επέστρεφε. Ο σύγχρονος Οδυσσέας βρίσκεται μπροστά σε πολλούς πιθανούς προορισμούς χωρίς εξωτερικό μέτρο που να επιβεβαιώνει την απόφασή του. Η ελευθερία συνοδεύεται έτσι από μια επίμονη υποψία: μήπως η πληρέστερη ζωή βρίσκεται πάντοτε αλλού;

Η δυσκολία λήψης αποφάσεων δεν αφορά τότε μόνο τον φόβο του λάθους. Η δέσμευση βιώνεται ως ακρωτηριασμός. Κάθε απόφαση φέρει τη σκιά των ζωών που δεν θα πραγματοποιηθούν. Ωστόσο, επιλογή χωρίς απώλεια δεν υπάρχει. Το να ακολουθήσει κανείς έναν δρόμο σημαίνει ότι δεν θα ζήσει ταυτόχρονα όλους τους άλλους. Η παραίτηση αυτή δεν αποτελεί αποτυχία της ελευθερίας. Είναι η προϋπόθεση για να αποκτήσει μια ζωή μορφή, διάρκεια και ιστορία.

Η σύγχρονη προσταγή για αδιάκοπη βελτίωση δυσκολεύει ακόμη περισσότερο αυτή την αποδοχή. Ο άνθρωπος οφείλει να εξελίσσεται, να ανανεώνεται και να μετατρέπει κάθε πλευρά του εαυτού του σε έργο προς αναβάθμιση. Η αλλαγή αποκτά αξία ανεξάρτητα από την κατεύθυνσή της, ενώ η σταθερότητα γίνεται ύποπτη. Η ελευθερία μετατρέπεται σε διαρκή έλεγχο του κατά πόσο θα μπορούσε να είχε επιλεγεί κάτι καλύτερο.

Η ζωή τίθεται σε αναμονή ώσπου να λυθούν οι εκκρεμότητες, να βρεθεί ο κατάλληλος άνθρωπος, να εξασφαλιστεί η εργασία ή να αποκτηθεί η βεβαιότητα ότι δεν θα γίνει λάθος. Η βεβαιότητα, όμως, δεν προηγείται της επιλογής. Η απόφαση δημιουργεί εκ των υστέρων τη διαδρομή της και μαζί την ευθύνη για όσα ανοίγει και όσα κλείνει.

Ο σύγχρονος Οδυσσέας δεν χρειάζεται να βρει τη μία Ιθάκη που τον περιμένει ανέπαφη. Χρειάζεται να διακρίνει ποιες σχέσεις, ποιες πράξεις και ποιοι τρόποι σύνδεσης με τους άλλους φέρουν το ίχνος της επιθυμίας του. Μια επιλογή γίνεται δική του όχι επειδή αποδείχθηκε η καλύτερη, αλλά επειδή μπορεί να αναλάβει όσα αποκλείει.

Η επιστροφή

Ο νόστος δεν είναι η αποκατάσταση εκείνου που υπήρχε πριν από την αναχώρηση. Εκείνος που φτάνει στην Ιθάκη δεν είναι εκείνος που έφυγε. Ο χρόνος, οι απώλειες και οι συναντήσεις έχουν μεταβάλει τη θέση του απέναντι στον κόσμο. Η επιστροφή δεν αναιρεί το ταξίδι. Φανερώνει ότι ο παλιός τρόπος κατοίκησης δεν είναι πλέον δυνατός.

Στις προσωπικές μας διαδρομές συχνά ζητούμε το αντίθετο. Μετά από ένα πένθος, μια κρίση ή έναν χωρισμό επιθυμούμε να επιστρέψουμε στην προηγούμενη κανονικότητα. Η επιθυμία αυτή αναζητεί έναν κόσμο πριν από τη ρήξη. Ο παλιός εαυτός, όμως, δεν περιμένει κάπου ανέπαφος. Η εμπειρία έχει ήδη εγγραφεί.

Η επεξεργασία δεν διαγράφει το συμβάν ούτε το μετατρέπει υποχρεωτικά σε μάθημα. Μετακινεί τη θέση από την οποία το υποκείμενο το αφηγείται. Το παρελθόν δεν αλλάζει, αλλά μπορεί να πάψει να επαναλαμβάνεται ως τυφλή αναγκαιότητα. Ό,τι παρουσιαζόταν ως μοίρα αποκτά σύνταξη: αναγνωρίζεται ως ιστορία που γράφτηκε μέσα σε σχέσεις, απαγορεύσεις και επιλογές και μπορεί πλέον να διαβαστεί διαφορετικά.

Η θεραπευτική αλλαγή δεν επαναφέρει τον άνθρωπο στον εαυτό πριν από το σύμπτωμα ή την απώλεια. Του επιτρέπει να δει το δικό του μέρος στις επαναλήψεις του και να μη ζητά τη ζωή του από την αποκατάσταση μιας χαμένης πληρότητας. Δεν του χαρίζει μια νέα, ολοκληρωμένη ταυτότητα. Του δίνει τη δυνατότητα να μιλήσει από μια θέση λιγότερο δεσμευμένη σε όσα είχαν αποφασίσει οι άλλοι για εκείνον.

Το ομηρικό «νόστιμον ἦμαρ», η ημέρα του γυρισμού, δεν επαναφέρει τον χρόνο στην αρχή του. Η Ιθάκη αποκτά ένα διαφορετικό νόημα. Δεν είναι ανταμοιβή ούτε τόπος όπου η έλλειψη τελειώνει. Είναι το σημείο από το οποίο ο ταξιδιώτης μπορεί να δει τι άφησε, τι κράτησε και ποιες επιλογές είναι πλέον σε θέση να αναλάβει. Η άφιξη δεν κλείνει την επιθυμία· την αποδεσμεύει από την απαίτηση μιας τελικής απάντησης.

Η δική του Ιθάκη δεν βρίσκεται στο τέλος μιας διαδρομής χωρίς λάθη. Διαμορφώνεται όταν παύει να ζητά από τον Άλλο να εγγυηθεί τον δρόμο του και μπορεί να αναγνωρίσει τη διαδρομή ως δική του. Όχι επειδή την επέλεξε ελεύθερος από κάθε επιρροή, αλλά επειδή είναι πλέον σε θέση να πάρει μέσα σε αυτήν μια θέση για την οποία μπορεί να απαντήσει.

Για τον σύγχρονο Οδυσσέα, η παλιά επιγραφή μπορεί έτσι να διαβαστεί ξανά: «ΕΥΧΗΝ ΟΔΥΣΣΕΙ». Όχι ως ευχή να επιστρέψει κανείς ανέπαφος, αλλά να αντέξει ότι ο νόστος δεν τον οδηγεί πίσω σε αυτό που ήταν. Τον φέρνει στον τόπο από τον οποίο μπορεί να αναγνωρίσει τι έγινε δικό του.

Σχετικά άρθρα

• Η δυσκολία λήψης αποφάσεων: όταν κάθε επιλογή μοιάζει λάθος
• Αίσθημα κενού: από την έλλειψη στην ψυχική οδύνη
• Το ασυνείδητο στην εποχή της συνεχούς αυτοβελτίωσης
• Το βλέμμα του Άλλου στην ψηφιακή εποχή
• Πένθος και μελαγχολία: πότε η απώλεια δεν μπορεί να συμβολιστεί