Παξινός Θεόδωρος Ψυχολόγος MSc - Ψυχοθεραπευτής | Email: info.psychoscopio@gmail.com
Πληγωμένο παρελθόν ή τραυματισμένο παρόν;
Το τραύμα, η αποξένωση και η αίσθηση ότι κάτι μέσα μας συνεχίζει να ζει σε κατάσταση απειλής
Δεν είναι λίγες οι φορές που το υποκείμενο περιγράφει πως νιώθει ότι δεν ζει πραγματικά στο παρόν. Σαν η εμπειρία της ζωής να φιλτράρεται διαρκώς μέσα από κάτι παλιότερο, ανολοκλήρωτο και επώδυνο — μέσα από ίχνη που δεν έπαψαν ποτέ να δρουν ψυχικά.
Το άγχος, η χαμηλή αυτοεκτίμηση, η αίσθηση αποξένωσης, οι ιδεοψυχαναγκαστικές σκέψεις ή η καταθλιπτική εμπειρία συχνά αντιμετωπίζονται ως μεμονωμένα συμπτώματα. Ωστόσο, αρκετές φορές μοιάζουν να συνδέονται με κάτι βαθύτερο: με έναν ψυχισμό που παραμένει εγκλωβισμένος σε μια αίσθηση πρώιμης απειλής, σαν κάτι μέσα του να συνεχίζει να ζει σε κατάσταση διαρκούς επιφυλακής.
Το τραύμα δεν αφορά μόνο ένα βίαιο γεγονός. Μπορεί να εγγράφεται και μέσα από τη χρόνια έλλειψη συναισθηματικής ασφάλειας, την παραμέληση, την απουσία αναγνώρισης, τη συναισθηματική αστάθεια ή μια πρώιμη εμπειρία σχέσης όπου το υποκείμενο δεν κατάφερε να αισθανθεί ότι υπάρχει με ασφάλεια μέσα στο βλέμμα του Άλλου.
Και ίσως ακριβώς εκεί να αρχίζει να οργανώνεται μια βαθύτερη δυσκολία: όχι μόνο να ζήσει κανείς, αλλά να αισθανθεί ότι δικαιούται να υπάρχει χωρίς διαρκή φόβο, ντροπή ή εσωτερική απειλή.
Το τραύμα δεν παραμένει μόνο στη μνήμη. Εγγράφεται στο σώμα, στη διέγερση, στις σχέσεις, στον τρόπο που το υποκείμενο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και τον κόσμο. Η αίσθηση συνεχούς απειλής, η υπερδιέγερση, το πάγωμα, η αποσύνδεση, το μούδιασμα ή η δυσκολία συναισθηματικής εγγύτητας δεν αποτελούν απλώς «αντιδράσεις», αλλά τρόπους ψυχικής επιβίωσης απέναντι σε κάτι που κάποτε βιώθηκε ως κατακλυσμιαίο.
Συχνά το ίδιο το υποκείμενο δεν μπορεί να αναγνωρίσει την πηγή αυτής της δυσφορίας. Αντί να βιώνει το τραύμα ως εμπειρία που του συνέβη, καταλήγει να βιώνει τον ίδιο του τον εαυτό ως προβληματικό. Η ντροπή, η αυτοαπόρριψη και η αίσθηση ότι «κάτι δεν πάει καλά με μένα» εγκαθίστανται σταδιακά στον πυρήνα της αυτοεικόνας.
Κάπου εκεί η ψυχική οδύνη αρχίζει να μετατρέπεται σε ταυτότητα.
Το υποκείμενο μπορεί να αναζητά διαρκώς τι φταίει, γιατί νιώθει έτσι, από πού προέρχεται αυτή η εσωτερική ανησυχία που δεν ησυχάζει ποτέ πλήρως. Όμως πολλές φορές βρίσκεται παγιδευμένο όχι μόνο σε ένα τραυματικό γεγονός, αλλά σε μια ανολοκλήρωτη ψυχική αντίδραση απέναντι στην απειλή.
Σαν ένα κομμάτι του ψυχισμού να συνεχίζει να περιμένει τον κίνδυνο ακόμη κι όταν αυτός έχει περάσει.
Η αναγνώριση του τραύματος δεν είναι πάντοτε λυτρωτική. Η κατανόηση της αιτίας δεν αρκεί από μόνη της για να επουλώσει τις ψυχικές πληγές. Γιατί το τραύμα δεν αφορά μόνο αυτό που συνέβη, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο το υποκείμενο αναγκάστηκε να οργανώσει τον εαυτό του για να συνεχίσει να υπάρχει.
Η αίσθηση του εαυτού διαμορφώνεται μέσα από αυτές ακριβώς τις πρώιμες εμπειρίες σχέσης. Οι αποτυχίες του υποστηρικτικού περιβάλλοντος, η έλλειψη συναισθηματικής ανταπόκρισης ή η αδυναμία ασφαλούς δεσμού συχνά αφήνουν πίσω τους όχι μόνο πόνο, αλλά και έναν ολόκληρο τρόπο ύπαρξης που οργανώνεται γύρω από την επιφύλαξη, την αμφιθυμία και τη δυσκολία εμπιστοσύνης.
Έτσι, ακόμη και η δυσκολία στις σχέσεις ή η περιορισμένη πρόσβαση στο συναίσθημα δεν αποτελούν πάντοτε «χαρακτηριστικά προσωπικότητας». Ενδέχεται να περιγράφουν έναν ψυχισμό που κάποτε χρειάστηκε να περιορίσει την εγγύτητα ή τη συναισθηματική έκφραση για να προστατευτεί.
Και ίσως εκεί να βρίσκεται μια από τις πιο επώδυνες διαστάσεις του τραύματος: ότι οι μηχανισμοί που κάποτε βοήθησαν το υποκείμενο να επιβιώσει, αργότερα μπορεί να μετατρέπονται στα ίδια τα εμπόδια της ζωής του.
Η ψυχική εργασία δεν αφορά τότε μόνο την αναζήτηση της αιτίας ή την αποκάλυψη των πληγών. Αφορά σταδιακά τη δυνατότητα το υποκείμενο να αποκτήσει μια διαφορετική σχέση με αυτό που το τραυμάτισε — όχι για να διαγράψει το παρελθόν, αλλά ώστε να μην είναι αναγκασμένο να το επαναλαμβάνει διαρκώς μέσα στο παρόν.
Ίσως τελικά το πιο δύσκολο να μην είναι να θυμηθεί κανείς το τραύμα, αλλά να μπορέσει κάποτε να υπάρξει χωρίς να οργανώνει ολόκληρη τη ζωή του γύρω από αυτό.