Παξινός Θεόδωρος Ψυχολόγος MSc - Ψυχοθεραπευτής | Email: info.psychoscopio@gmail.com
Ανάμεσα σε σύνορα και υπάρξεις
Για τη μετανάστευση, την αορατότητα και το βάρος της ανθρώπινης ζωής
Η μετανάστευση δεν αποτελεί μόνο μια γεωγραφική μετακίνηση, αλλά και μια βαθιά ανθρώπινη εμπειρία απώλειας, προσαρμογής και αναζήτησης ταυτότητας.
Οι μετανάστες εισέρχονται διαρκώς στη σφαίρα της κοινωνικής μας εμπειρίας μέσα από διαφορετικές διαδρομές και διαφορετικές αιτίες. Άλλοτε εμφανίζονται ως σκιώδεις φιγούρες που «φεύγουν και δεν επιστρέφουν» και άλλοτε ως μέρος ενός κοινωνικού ζητήματος που απαιτεί θεσμικές, νομικές, οικονομικές και ανθρωπιστικές απαντήσεις.
Μέσα σε αυτή τη διαδικασία, η μετανάστευση συχνά παύει να αφορά συγκεκριμένους ανθρώπους και μετατρέπεται σε ένα αφηρημένο κοινωνικό αντικείμενο: σε αριθμούς, διαδικασίες, αιτήσεις, σύνορα, έγγραφα και πολιτικές διαχείρισης.
Οι άνθρωποι όμως δεν μετακινούνται ως αφηρημένες κατηγορίες. Μετακινούνται κουβαλώντας γλώσσες, αναμνήσεις, φόβους, επιθυμίες, απώλειες και μορφές ζωής που καλούνται ξαφνικά να υπάρξουν μέσα σε έναν διαφορετικό κόσμο.
Οι σύγχρονες κοινωνίες μοιάζουν συχνά με ένα σύνθετο ψηφιδωτό διαφορετικών κουλτουρών, αντιλήψεων και τρόπων ύπαρξης, το οποίο προσπαθεί να διατηρήσει μια εύθραυστη ισορροπία ανάμεσα στην ανάγκη συνοχής και στον φόβο του διαφορετικού.
Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, οι «ξένες» ψηφίδες δεν αντιμετωπίζονται πάντοτε ως κομμάτια που μπορούν να συνυπάρξουν οργανικά μέσα στην εικόνα. Συχνά αντιμετωπίζονται ως στοιχεία που απειλούν να διαταράξουν τη συνοχή της.
Έτσι, ο μετανάστης κινδυνεύει να μετατραπεί σταδιακά σε μια μορφή ύπαρξης χωρίς πραγματική ορατότητα. Σε μια παρουσία που πρέπει συνεχώς να αποδεικνύει ότι δικαιούται να υπάρχει.
Η εμπειρία της μετανάστευσης δεν αφορά μόνο τη φυσική μετακίνηση από έναν τόπο σε έναν άλλον. Συχνά συνοδεύεται από την αίσθηση απώλειας της οικειότητας, της γλώσσας, της κοινωνικής θέσης και της δυνατότητας του ατόμου να αισθάνεται ότι ανήκει κάπου χωρίς να χρειάζεται να απολογείται συνεχώς για την παρουσία του.
Η ύπαρξή του πιστοποιείται μέσα από χαρτιά, σφραγίδες, έγγραφα, αιτήσεις και εγκρίσεις. Σαν η ανθρώπινη αξία να αποκτά βαρύτητα μόνο όταν επικυρώνεται διοικητικά και θεσμικά.
Πίσω όμως από αυτή τη γραφειοκρατική γλώσσα υπάρχουν συχνά άνθρωποι που έχουν εκτεθεί σε πόλεμο, βία, φτώχεια, εκμετάλλευση, αποχωρισμό και συνεχή αβεβαιότητα.
Άνθρωποι που επιχειρούν να διασχίσουν σύνορα, θάλασσες και φράχτες όχι ως μια πράξη παραβατικότητας, αλλά ως προσπάθεια επιβίωσης και αναζήτησης μιας διαφορετικής δυνατότητας ζωής.
Και όμως, πολλές φορές οι ίδιες αυτές ζωές αντιμετωπίζονται περισσότερο ως πρόβλημα διαχείρισης παρά ως ανθρώπινες υπάρξεις με ιστορία, τραύμα και προσδοκίες.
Οι φράχτες, τα σύνορα και οι μηχανισμοί ελέγχου δεν λειτουργούν μόνο ως γεωγραφικά ή πολιτικά όρια. Λειτουργούν και ως ψυχικά όρια ανάμεσα σε εκείνους που θεωρούνται ότι «ανήκουν» και σε εκείνους που παραμένουν διαρκώς υπό αμφισβήτηση.
Η εμπειρία αυτή γίνεται ακόμη πιο σκληρή όταν αφορά ανήλικους μετανάστες και πρόσφυγες.
Για πολλούς από αυτούς, η θάλασσα, τα φορτηγά, οι φράχτες, τα κέντρα υποδοχής και οι συνεχείς μετακινήσεις δεν αποτελούν εικόνες μιας μακρινής πολιτικής πραγματικότητας, αλλά στοιχεία της ίδιας της παιδικής τους εμπειρίας.
Μιας παιδικής ηλικίας που οργανώνεται γύρω από την αβεβαιότητα, τον φόβο, την αναμονή και τη διαρκή ανάγκη προσαρμογής.
Οι σύγχρονες κοινωνίες εμφανίζονται συχνά να υπερασπίζονται αξίες ανθρωπισμού, δικαιωμάτων και ισότητας. Ταυτόχρονα όμως επιβάλλουν ένα πλήθος νομικών, διοικητικών και κοινωνικών προϋποθέσεων προκειμένου κάποιος να αναγνωριστεί ως αποδεκτή και νόμιμη ύπαρξη.
Και ίσως εκεί να αναδύεται μια βαθύτερη αντίφαση της εποχής μας:
ότι η ανθρώπινη ζωή μοιάζει πολλές φορές να αποκτά αξία μόνο όταν μπορεί να ταξινομηθεί, να καταγραφεί και να ελεγχθεί.
Το βάρος της ζωής δεν είναι ίδιο για όλους.
Για κάποιους, η μετακίνηση αποτελεί επιλογή.
Για άλλους, είναι όρος επιβίωσης.
Ίσως τελικά η «αβάσταχτη ελαφρότητα» να μην αφορά μόνο την ανθρώπινη ύπαρξη, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο οι σύγχρονες κοινωνίες μαθαίνουν σταδιακά να συνηθίζουν την ευθραυστότητα και την απώλεια των άλλων.
Και κάπου ανάμεσα σε σύνορα, χαρτιά και διαδρομές παραμένουν άνθρωποι που συνεχίζουν να αναζητούν όχι μόνο έναν τόπο για να ζήσουν, αλλά και έναν τρόπο να υπάρξουν χωρίς να χρειάζεται διαρκώς να αποδεικνύουν ότι η ζωή τους έχει αξία.