Η κατάθλιψη και οι αρνητικές σκέψεις (Α΄ Μέρος)

Η γνωσιακή τριάδα, η αυτοκριτική και ο τρόπος με τον οποίο η κατάθλιψη επηρεάζει τη σκέψη και την καθημερινή ζωή

Η κατάθλιψη αποτελεί μια συναισθηματική διαταραχή που επηρεάζει όχι μόνο τη διάθεση του ατόμου, αλλά και τον τρόπο σκέψης, τη συμπεριφορά και βασικές λειτουργίες της καθημερινής ζωής. Το άτομο συχνά βιώνει έντονη απαισιοδοξία, μειωμένη ενεργητικότητα και δυσκολία να αντλήσει ευχαρίστηση από δραστηριότητες ή σχέσεις που παλαιότερα είχαν νόημα για το ίδιο.

Παράλληλα, εμφανίζονται συναισθήματα ενοχής, αναξιότητας και απογοήτευσης, ενώ δεν είναι σπάνιο να παραμελείται η προσωπική φροντίδα, η κοινωνική ζωή και η γενικότερη λειτουργικότητα. Συχνά παρατηρούνται διαταραχές στον ύπνο, στην όρεξη, στη σεξουαλική διάθεση, αλλά και διάφορες σωματικές ενοχλήσεις.

Σύμφωνα με το γνωσιακό μοντέλο του Aaron Beck, η κατάθλιψη συνδέεται με έναν χαρακτηριστικό τρόπο σκέψης που περιγράφεται ως «γνωσιακή τριάδα της κατάθλιψης». Η τριάδα αυτή αφορά την παρουσία αρνητικών σκέψεων για τον εαυτό, τον κόσμο και το μέλλον.

Το άτομο συχνά ασκεί σκληρή αυτοκριτική και αποδίδει υπερβολική σημασία σε λάθη, αποτυχίες ή παραλείψεις του παρελθόντος. Μέσα από αυτό το πρίσμα, μπορεί να αναπτύσσονται σκέψεις όπως:

«Είμαι ανεπαρκής»,
«Δεν αξίζω»,
«Δεν μπορώ να τα καταφέρω».

Παράλληλα, η αρνητική οπτική επεκτείνεται και προς τους άλλους ανθρώπους και το περιβάλλον γενικότερα. Το άτομο δυσκολεύεται να αντλήσει ικανοποίηση από τις σχέσεις και τις δραστηριότητές του και συχνά αισθάνεται μόνο, αβοήθητο ή απογοητευμένο.

Συνηθισμένες σκέψεις μπορεί να είναι:

«Τίποτα δεν έχει νόημα»,
«Κανείς δεν ενδιαφέρεται πραγματικά για μένα»,
«Τα πράγματα δεν πρόκειται να αλλάξουν».

Η έντονη αυτοκριτική, η απαισιοδοξία και το αίσθημα απελπισίας επηρεάζουν σημαντικά τη συνολική λειτουργικότητα του ατόμου. Συχνά εμφανίζονται δυσκολίες στη συγκέντρωση, στην προσοχή και στη μνήμη, ενώ μειώνεται η διάθεση για δραστηριότητες και κοινωνική επαφή.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, η απελπισία μπορεί να γίνει ιδιαίτερα έντονη και να συνοδεύεται από σκέψεις θανάτου ή αυτοκτονίας, γεγονός που καθιστά απαραίτητη την έγκαιρη αναζήτηση υποστήριξης και θεραπευτικής βοήθειας.

Ο Beck υποστήριξε επίσης ότι στην κατάθλιψη δεν επηρεάζεται μόνο το περιεχόμενο της σκέψης αλλά και ο τρόπος με τον οποίο το άτομο επεξεργάζεται τις πληροφορίες και τις εμπειρίες του.

Έτσι, το άτομο τείνει να εστιάζει περισσότερο στα αρνητικά γεγονότα και να αγνοεί ή να υποτιμά τα θετικά στοιχεία της εμπειρίας του. Η προσοχή και η μνήμη λειτουργούν επιλεκτικά προς κατεύθυνση πληροφοριών που επιβεβαιώνουν την αρνητική εικόνα για τον εαυτό και τον κόσμο.

Η σκέψη συχνά γίνεται απόλυτη και διπολική, χωρίς ενδιάμεσες αποχρώσεις ή εναλλακτικές ερμηνείες. Επιπλέον, μπορεί να εμφανίζονται αυθαίρετα συμπεράσματα, όπου το άτομο οδηγείται στο πιο αρνητικό ενδεχόμενο χωρίς επαρκή στοιχεία, καθώς και προσωποποίηση, δηλαδή η τάση να αποδίδει υπερβολικά την ευθύνη αρνητικών γεγονότων αποκλειστικά στον εαυτό του.

Παράλληλα, τα θετικά γεγονότα ή οι επιτυχίες συχνά θεωρούνται τυχαία ή προσωρινά:

«Αυτό έγινε από τύχη»,
«Τα κατάφερα μόνο επειδή με βοήθησαν οι άλλοι».

Στο επίπεδο των βαθύτερων πεποιθήσεων, η γνωσιακή θεωρία υποστηρίζει ότι υπάρχουν δυσλειτουργικά σχήματα που σχετίζονται με θέματα απώλειας, αποτυχίας, εγκατάλειψης ή απόρριψης. Τα σχήματα αυτά επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο το άτομο αντιλαμβάνεται και ερμηνεύει τις εμπειρίες του.

Για παράδειγμα, ένα άτομο με έντονο φόβο απόρριψης μπορεί να σκέφτεται:

«Αν κάποιος με απορρίψει, σημαίνει ότι δεν αξίζω να αγαπηθώ»,
ή
«Δεν μπορώ να είμαι ευτυχισμένος αν δεν με αποδέχονται οι άλλοι».

Η ψυχοθεραπευτική διαδικασία μπορεί να βοηθήσει το άτομο να αναγνωρίσει αυτούς τους τρόπους σκέψης, να επεξεργαστεί τις βαθύτερες πεποιθήσεις που τους συνοδεύουν και να αναπτύξει πιο λειτουργικούς τρόπους κατανόησης του εαυτού και των σχέσεών του με τους άλλους.

Βιβλιογραφικές Αναφορές

Παπακώστας, Ι. (1994). Γνωσιακή ψυχοθεραπεία: Θεωρία και πράξη. Αθήνα: Ινστιτούτο Έρευνας της Συμπεριφοράς.

Σίμος, Γ. (2010). Γνωστική Συμπεριφορική Θεραπεία: Ένας οδηγός για την κλινική πράξη. Αθήνα: Εκδόσεις Πατάκη.

Moore, R. G. & Garland, A. (2003). Cognitive Therapy for Chronic and Persistent Depression. USA: John Wiley & Sons Inc.

Westbrook, D., Kennerley, H. & Kirk, J. (2010). Εισαγωγή στη Γνωσιακή Συμπεριφοριστική Θεραπεία. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

Σχετικά Άρθρα

• Οι τύποι δεσμού και οι ενήλικες σχέσεις
• Η θεραπευτική σχέση ως ασφαλής βάση