
Από την πύλη του Πολυτεχνείου στις οθόνες του Εγώ
Από τη συλλογική διεκδίκηση στη σύγχρονη ψευδαίσθηση της ατομικής επανάστασης
Τον Νοέμβριο του 1973, η εξέγερση του Πολυτεχνείου απέναντι στο δικτατορικό καθεστώς υπήρξε μια κορυφαία πράξη συλλογικής αντίστασης και διεκδίκησης της δημοκρατίας. Η πύλη του έγινε το σύμβολο μιας ιστορικής στιγμής κατά την οποία η προσωπική επιθυμία για ελευθερία συνδέθηκε με την ανάγκη αλλαγής της κοινωνικής και πολιτικής πραγματικότητας. Άνθρωποι με διαφορετικές διαδρομές και προσδοκίες συναντήθηκαν γύρω από ένα κοινό αίτημα, αναγνωρίζοντας ότι η ελευθερία του καθενός δεν μπορούσε να υπάρξει ανεξάρτητα από την ελευθερία των άλλων.
Το «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία» συμπύκνωνε αυτή τη συνάντηση. Δεν περιέγραφε προσωπικές φιλοδοξίες, αλλά τις κοινωνικές προϋποθέσεις μιας αξιοπρεπούς ζωής. Η ιστορική μνήμη δεν απαιτεί την εξιδανίκευση μιας γενιάς ούτε τη νοσταλγική επιστροφή σε ένα παρελθόν απαλλαγμένο από αντιφάσεις. Επιτρέπει, ωστόσο, να αναγνωρίσουμε μια ουσιαστική μετατόπιση: εκεί όπου η εξέγερση διεκδικούσε τη μεταβολή των κοινωνικών συνθηκών, η σύγχρονη πραγματικότητα προτάσσει ολοένα περισσότερο τη διαρκή μεταμόρφωση του ίδιου του ατόμου.
Το σύγχρονο υποκείμενο καλείται να οργανώσει την ύπαρξή του ως ένα ατελείωτο έργο προσωπικής ανάπτυξης. Να εκπαιδεύεται, να εξελίσσεται, να βελτιώνει την εικόνα του, να διαχειρίζεται τα συναισθήματά του, να ενισχύει την ανθεκτικότητά του. Ακόμη και η ανάπαυση οφείλει να είναι παραγωγική. Η προσωπική εξέλιξη, από δυνατότητα, μετατρέπεται σε υποχρέωση. Το Εγώ καλείται να υπερβαίνει διαρκώς τον εαυτό του, χωρίς να αναρωτιέται ποιος καθορίζει την κατεύθυνση αυτής της υπέρβασης.
Κι όμως, το Εγώ δεν είναι ο απόλυτος κυρίαρχος της ύπαρξής μας. Η ψυχαναλυτική σκέψη έχει αναδείξει ότι συγκροτείται μέσα από ταυτίσεις, ασυνείδητες συγκρούσεις και απαιτήσεις που συχνά δεν αναγνωρίζουμε ως ξένες προς εμάς. Η σύγχρονη προσταγή της αυτοβελτίωσης αποκτά έτσι έναν παράδοξο χαρακτήρα: όσο περισσότερο πιστεύουμε ότι διαμορφώνουμε ελεύθερα τον εαυτό μας, τόσο περισσότερο κινδυνεύουμε να αναπαράγουμε τα πρότυπα βάσει των οποίων αξιολογούμαστε.
Στην ίδια λογική, η ματαίωση αντιμετωπίζεται ως κάτι που πρέπει να εξαλειφθεί. Η επιθυμία απαιτεί άμεση ικανοποίηση, η αναμονή εκλαμβάνεται ως εμπόδιο και το όριο ως περιορισμός της ελευθερίας. Όμως καμία επιτυχία, απόκτηση ή αναγνώριση δεν μπορεί να προσφέρει οριστική πληρότητα. Η καταναλωτική πραγματικότητα υπόσχεται το αντίθετο, προσφέροντας διαρκώς νέους τρόπους να καλυφθεί μια έλλειψη που επανέρχεται.
Έτσι αναδύεται μια παράδοξη μορφή επαναστατικότητας. Το άτομο εμφανίζεται πρόθυμο να αμφισβητήσει κάθε όριο που παρεμβάλλεται στην προσωπική του ικανοποίηση, ενώ δυσκολεύεται να αποδεχθεί όσα προϋποθέτει η συλλογική ζωή: τη διαφωνία, τη διαπραγμάτευση και την αναγνώριση της επιθυμίας του άλλου. Πώς συγκροτείται ένα κοινό αίτημα όταν κάθε υποχώρηση βιώνεται ως προσωπική ήττα;
Οι οθόνες προσφέρουν ένα ιδιαίτερο πεδίο έκφρασης αυτής της αντίφασης. Η αδιάκοπη σύνδεση δημιουργεί την αίσθηση διαρκούς συμμετοχής, ενώ η προσωπική εικόνα μετατρέπεται σε αντικείμενο δημόσιας αξιολόγησης. Το άτομο καλείται να δηλώνει ποιο είναι και πού ανήκει, αναζητώντας την αναγνώριση μέσα από εικόνες και προσδιορισμούς. Οι διεκδικήσεις γύρω από την ταυτότητα, το φύλο και τη σεξουαλικότητα έχουν ασφαλώς ουσιαστική κοινωνική και πολιτική σημασία. Το ερώτημα ανακύπτει όταν η προσωπική αναγνώριση περιορίζεται σε προκαθορισμένες κατηγορίες και η μοναδικότητα χρειάζεται διαρκώς την επιβεβαίωση ενός εξωτερικού βλέμματος.
Η επικοινωνία πολλαπλασιάζεται, χωρίς η σύνδεση να συνεπάγεται αναγκαστικά συνάντηση. Μπορούμε να απευθυνόμαστε σε εκατοντάδες ανθρώπους, χωρίς να συγκροτούμε μαζί τους έναν κοινό σκοπό. Ο άλλος κινδυνεύει να μετατραπεί από συνομιλητή και συνοδοιπόρο σε θεατή της προσωπικής μας αφήγησης.
Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, το «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία» αποκτά μια παράδοξη σύγχρονη αντήχηση. Το ψωμί, ως συλλογικό αίτημα αξιοπρεπούς διαβίωσης, συναντά την υπόσχεση ενός σώματος που πρέπει να βελτιστοποιείται μέσα από πρωτεΐνες, θερμίδες και εξατομικευμένα διατροφικά προγράμματα. Η παιδεία, ως δικαίωμα και δυνατότητα κριτικής σκέψης, μετατοπίζεται συχνά προς την αδιάκοπη κατάρτιση και τη συσσώρευση πιστοποιήσεων. Η ελευθερία, ως πολιτική και κοινωνική κατάκτηση, ταυτίζεται ολοένα περισσότερο με την προσωπική επιλογή και την ψηφιακή αυτοέκφραση, ακόμη και όταν αυτές διαμορφώνονται μέσα από αλγοριθμικές και εμπορικές εξαρτήσεις.
Δεν πρόκειται για ακύρωση των ιστορικών αιτημάτων, τα οποία παραμένουν επίκαιρα. Πρόκειται για την αντίφαση ανάμεσα στη συλλογική τους σημασία και στην ατομική τους ιδιοποίηση. Εκεί όπου το ζητούμενο ήταν να μεταβληθούν οι συνθήκες της ζωής, το σύγχρονο υποκείμενο καλείται να μεταβάλει τον εαυτό του ώστε να ανταποκρίνεται σε αυτές. Απέναντι στην εργασιακή επισφάλεια προβάλλεται η προσαρμοστικότητα, απέναντι στην εξάντληση η ανθεκτικότητα, απέναντι στην κοινωνική ανασφάλεια η αποτελεσματικότερη αυτοδιαχείριση. Η προσωπική φροντίδα διατηρεί την αξία της, αλλά δεν μπορεί να υποκαταστήσει την εξέταση των συνθηκών που παράγουν τη δυσφορία.
Οι νεότερες γενιές δεν στερούνται συλλογικών διεκδικήσεων ούτε οι ψηφιακές οθόνες αποκλείουν την πολιτική δράση. Το ερώτημα δεν αφορά την ηθική σύγκριση των γενεών, αλλά τον τρόπο με τον οποίο η εποχή οργανώνει τις προσδοκίες τους. Η συλλογική αλλαγή προϋποθέτει την εμπειρία του ανήκειν, την αναγνώριση ότι η προσωπική ύπαρξη συνδέεται με τις ζωές των άλλων και ότι η ατομική επιθυμία δεν μπορεί να αποτελεί το μοναδικό μέτρο της κοινής πραγματικότητας. Απαιτεί από το Εγώ να αποδεχθεί όρια και να αναγνωρίσει έναν σκοπό που το υπερβαίνει.
Δεν γνωρίζουμε αν αυτή τη δυνατότητα την έχουμε χάσει, αν την έχουμε λησμονήσει ή αν δυσκολευόμαστε πλέον να της δώσουμε χώρο. Η απουσία της, ωστόσο, γίνεται αισθητή σε μια εποχή όπου η ανάγκη προσωπικής αναγνώρισης μοιάζει συχνά ισχυρότερη από την επιθυμία μιας κοινής αλλαγής.
Διεκδικούμε διαρκώς το δικαίωμα να αλλάζουμε τον εαυτό μας, θεωρώντας μάλιστα ότι πρόκειται για μια ελεύθερη προσωπική επιλογή. Ποιος μπορεί, όμως, να διακρίνει πόση από αυτή την επιθυμία μάς ανήκει πραγματικά και πόση υπαγορεύεται από όσα απαιτεί η εποχή μας; Και τελικά, από την πύλη του Πολυτεχνείου μέχρι τις σημερινές οθόνες, τι απέγινε εκείνη η επιθυμία, ή ακόμη περισσότερο η ανάγκη, να αλλάξουμε όχι μόνο τον εαυτό μας, αλλά τον κόσμο που μοιραζόμαστε με τους άλλους;