Η βιογραφική ρήξη: η ψυχική κρίση μέσα στον συλλογικό χρόνο

Το προσωπικό «πριν και μετά» και οι αφηγήσεις μιας κοινωνίας για την κρίση και την ανάπτυξη

Η ρήξη της συνέχειας και η αναζήτηση νοήματος

Μια ψυχική κρίση μπορεί να διακόψει τη συνέχεια της καθημερινής ζωής. Όσα μέχρι τότε οργανώνονταν γύρω από οικείες σχέσεις, σχέδια και ρόλους ενδέχεται να χάσουν τη σταθερότητά τους. Η εμπειρία δεν εξαντλείται στην εμφάνιση των συμπτωμάτων ούτε στην υποχώρησή τους. Αφορά και την προσπάθεια του ανθρώπου να ανασυνθέσει τη σχέση του με τον εαυτό του, τους άλλους και το μέλλον.

Ο κοινωνιολόγος Michael Bury περιέγραψε ως «βιογραφική ρήξη» τη διατάραξη των αυτονόητων προσδοκιών και των πρακτικών που συγκροτούν την καθημερινή ζωή. Η έννοια αναπτύχθηκε αρχικά στο πεδίο της χρόνιας σωματικής νόσου· μπορεί, με προσοχή, να βοηθήσει και στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο μια ψυχική κρίση μεταβάλλει την αίσθηση της προσωπικής συνέχειας. Δεν περιγράφει μια ενιαία πορεία ούτε καθορίζει εκ των προτέρων τι σημαίνει ανάρρωση για κάθε άνθρωπο.

Η υποχώρηση των συμπτωμάτων, επομένως, δεν ταυτίζεται πάντα με την αποκατάσταση της ζωής που διακόπηκε. Η εμπειρία της ψύχωσης περιλαμβάνει περισσότερα από τα συμπτώματα και τη θεραπευτική τους αντιμετώπιση· αγγίζει και τους τρόπους με τους οποίους το άτομο προσπαθεί να νοηματοδοτήσει όσα συνέβησαν και να επανέλθει στις καθημερινές του σχέσεις και δραστηριότητες. Περισσότερα στο άρθρο «Ψύχωση: συμπτώματα, εμπειρία, θεραπεία και αποκατάσταση».

Το προσωπικό «πριν και μετά» μέσα στη συλλογική μνήμη

Το βίωμα της ρήξης δεν αναπτύσσεται έξω από τον ιστορικό χρόνο. Στην Ελλάδα, οι φράσεις «πριν από την κρίση», «στα μνημόνια» και «μετά τα μνημόνια» έγιναν τρόποι οργάνωσης της συλλογικής μνήμης. Η πανδημία πρόσθεσε ένα ακόμη σημείο τομής, ενώ η δημόσια αναφορά στην «ανάπτυξη» επανέρχεται συχνά ως περιγραφή της πορείας της χώρας.

Οι συλλογικές αυτές αφηγήσεις δεν αποτυπώνουν με τον ίδιο τρόπο την εμπειρία όλων. Η επιστροφή μιας γλώσσας προόδου δεν σημαίνει ότι έχουν αποκατασταθεί οι όροι ζωής ή ότι οι προηγούμενες απώλειες έχουν πάψει να επηρεάζουν το παρόν. Κάποια βιώματα δεν χωρούν εύκολα στην κυρίαρχη περιγραφή της προόδου: παραμένουν ως αίσθηση επισφάλειας, περιορισμένης δυνατότητας σχεδιασμού ή δυσκολίας να φανταστεί κανείς το μέλλον.

Η σύνδεση της ψυχικής κρίσης με την κοινωνική κρίση δεν σημαίνει ότι πρόκειται για ταυτόσημα φαινόμενα. Η κοινωνική συνθήκη δεν εξηγεί από μόνη της την ψυχική εμπειρία, όπως και η ατομική ιστορία δεν μπορεί να αναχθεί στις κοινωνικές μεταβολές. Η σύγκριση αφορά έναν πιο περιορισμένο, αλλά ουσιαστικό άξονα: τον τρόπο με τον οποίο το άτομο και η κοινωνία αφηγούνται ένα «πριν» και ένα «μετά», καθώς και το τι μένει εκτός αυτής της αφήγησης.

Η κρίση μπορεί να γίνει μέρος της ταυτότητας, χωρίς να αποτελεί το σύνολό της. Η διάγνωση μπορεί να προσφέρει ένα πλαίσιο κατανόησης και πρόσβαση σε φροντίδα· όταν, όμως, γίνει η μοναδική διαθέσιμη περιγραφή, περιορίζει την πολυπλοκότητα της προσωπικής ιστορίας. Το ίδιο ισχύει και για το σύμπτωμα: χρειάζεται να αντιμετωπίζεται, αλλά και να κατανοείται μέσα στην εμπειρία και στις σχέσεις του ανθρώπου.

Η συνέχεια ως θεραπευτικό και κοινωνικό έργο

Η επεξεργασία μιας ρήξης δεν σημαίνει διαγραφή της ούτε επιστροφή σε μια υποτιθέμενα ανέπαφη ζωή. Σημαίνει τη δυνατότητα να ενταχθεί η εμπειρία στην προσωπική ιστορία χωρίς να την καταλαμβάνει ολόκληρη. Η ψυχαναλυτική έννοια της επεξεργασίας, όπως τη διατυπώνει ο Freud, αφορά την εργασία με ό,τι επανέρχεται και επιμένει, ώστε να μπορεί σταδιακά να αποκτήσει θέση σε μια αφήγηση και όχι μόνο να επαναλαμβάνεται ως αδιέξοδο.

Αυτή η εργασία δεν είναι αποκλειστικά ατομική. Η οικογένεια, οι θεραπευτικές σχέσεις και οι κοινοτικές υπηρεσίες μπορούν να στηρίξουν την επανασύνδεση με την καθημερινότητα, χωρίς να υποκαθιστούν τη φωνή του ίδιου του ανθρώπου. Η εμπειρία των οικείων επίσης μεταβάλλεται μετά από ένα πρώτο ψυχωτικό επεισόδιο, καθώς χρειάζεται να βρουν τρόπους κατανόησης και συνύπαρξης με όσα έχουν αλλάξει. Σχετικά, δείτε το άρθρο «Η οικογένεια μετά το πρώτο ψυχωτικό επεισόδιο».

Η αποκατάσταση, σε αυτό το πλαίσιο, δεν περιορίζεται στη διαχείριση των συμπτωμάτων. Προϋποθέτει δυνατότητες συμμετοχής, σχέσεις που αντέχουν την πολυπλοκότητα της εμπειρίας και υποστήριξη που δεν ορίζει τον άνθρωπο αποκλειστικά μέσα από την κρίση του. Η συνέχεια δεν είναι δεδομένη· συγκροτείται μέσα από τις διαθέσιμες σχέσεις, τις κοινωνικές συνθήκες και τον χώρο που δίνεται στο άτομο να ξαναδιατυπώσει τη δική του ιστορία.

Η αποκατάσταση δεν είναι επιστροφή σε μια ζωή που υποτίθεται ότι έμεινε ανέπαφη. Είναι η δυνατότητα να υπάρξει συνέχεια μετά τη ρήξη, χωρίς η ρήξη να γίνει η μοναδική ιστορία που μπορεί να ειπωθεί.

Βιβλιογραφικές αναφορές

• Bury, M. (1982). “Chronic illness as biographical disruption.” Sociology of Health & Illness, 4(2), 167–182. https://doi.org/10.1111/1467-9566.ep11339939
• Freud, S. (1914). “Remembering, Repeating and Working-Through.” The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Vol. 12, 145–156.
• World Health Organization. (2021). Guidance on community mental health services: Promoting person-centred and rights-based approaches.
• United Nations. Convention on the Rights of Persons with Disabilities, Article 19: Living independently and being included in the community.

Δείτε επίσης

• Ψύχωση: συμπτώματα, εμπειρία, θεραπεία και αποκατάσταση
• Η οικογένεια μετά το πρώτο ψυχωτικό επεισόδιο