λειτουργικότητα και κατάθλιψη

Η λειτουργικότητα ως προσωπείο της κατάθλιψης

Όταν το υποκείμενο παραμένει παρόν στους ρόλους του, αλλά απομακρύνεται από την επιθυμία του.

Η σχέση ανάμεσα στη λειτουργικότητα και την κατάθλιψη συχνά παραμένει αθέατη.

Η κατάθλιψη δεν εμφανίζεται πάντοτε εκεί όπου ο άνθρωπος καταρρέει. Η λειτουργικότητα και η κατάθλιψη μπορούν να συνυπάρχουν για μεγάλο χρονικό διάστημα χωρίς η ψυχική δυσφορία να γίνεται άμεσα ορατή. Συχνά εμφανίζεται εκεί όπου εξακολουθεί να λειτουργεί. Η εξωτερική συνοχή παραμένει, ενώ κάτι από τη σχέση του υποκειμένου με την επιθυμία έχει ήδη αρχίσει να υποχωρεί.

Η ζωή δεν χάνει αμέσως το περίγραμμά της. Οι ημέρες διατηρούν τον ρυθμό τους, οι υποχρεώσεις εξακολουθούν να ζητούν απάντηση, οι ρόλοι παραμένουν ενεργοί μέσα στον κοινωνικό δεσμό. Εκείνο όμως που μεταβάλλεται είναι η ψυχική επένδυση σε όσα πράττονται.

Δεν αποδιοργανώνεται πρώτα η συμπεριφορά· αποδυναμώνεται η επένδυση.

Οι σχέσεις, η εργασία, ακόμη και η ευχαρίστηση διατηρούν τη μορφή τους, αλλά χάνουν σταδιακά την ψυχική τους πυκνότητα. Η καθημερινότητα συνεχίζεται περισσότερο ως διεκπεραίωση παρά ως κατοίκηση.

Το μέλλον δεν βιώνεται πλέον ως άνοιγμα, αλλά ως παράταση του ίδιου.

Αυτή είναι μία από τις πιο δυσδιάκριτες μορφές της κατάθλιψης: όχι η κατάρρευση, αλλά η αποδυνάμωση του δεσμού με ό,τι άλλοτε έδενε το υποκείμενο με τον κόσμο.

Γι’ αυτό συχνά δεν εμφανίζεται πρωτίστως ως θλίψη, αλλά ως αίσθημα αδειάσματος, κόπωσης και εσωτερικής απόστασης από τον εαυτό. Σαν το υποκείμενο να εξακολουθεί να κινείται μέσα στη ζωή του, χωρίς πλέον να συναντά πραγματικά τον εαυτό του μέσα σε αυτήν.

Η υπερβολικά ομαλή προσαρμογή

Η κατάθλιψη δεν σημαίνει πάντοτε ρήξη με την πραγματικότητα. Μπορεί να εμφανιστεί και ως μια υπερβολικά ομαλή προσαρμογή σε αυτήν. Όχι ως αδυναμία ένταξης στον κοινωνικό δεσμό, αλλά ως μια μορφή εξάντλησης που εγκαθίσταται ακριβώς μέσα στην προσπάθεια διατήρησής του. Το υποκείμενο συνεχίζει να ανταποκρίνεται στα αιτήματα του κόσμου, τη στιγμή που κάτι από την ίδια του την επιθυμία αρχίζει να σιωπά.

Η μορφή αυτή της δυσφορίας είναι βαθιά δεμένη με τη συνθήκη της εποχής. Ο κοινωνικός λόγος οργανώνεται όλο και περισσότερο γύρω από την επιταγή της αδιάλειπτης λειτουργίας. Ακόμη και η ψυχική υγεία τείνει να υπαχθεί σε μια λογική απόδοσης.

Μέσα σε αυτή τη λογική, η παύση εγγράφεται ως ενοχή και η κόπωση ως αποτυχία.

Εδώ η κατάθλιψη συναντά ένα οξύ παράδοξο της σύγχρονης υποκειμενικότητας: το υποκείμενο εξακολουθεί να απαντά στα αιτήματα του Άλλου, την ίδια στιγμή που η επιθυμία του υποχωρεί.

Λειτουργικότητα και κατάθλιψη: η λειτουργία χωρίς επιθυμία

Η ψυχανάλυση δεν προσεγγίζει την κατάθλιψη μόνο ως διαταραχή της διάθεσης. Το ερώτημα αφορά τη σχέση του υποκειμένου με την επιθυμία, με την έλλειψη και με τον τρόπο με τον οποίο εγγράφεται στον λόγο του Άλλου.

Το υποκείμενο δεν συγκροτείται γύρω από την πληρότητα, αλλά γύρω από την έλλειψη. Η επιθυμία δεν είναι κατοχή, αλλά κίνηση προς ό,τι διαφεύγει. Ο Lacan τοποθετεί το υποκείμενο ακριβώς σε αυτή τη ρωγμή: ανάμεσα σε αυτό που ζητά, σε αυτό που φαντάζεται ότι θα το ολοκληρώσει, και σε εκείνο που πάντοτε παραμένει ανικανοποίητο.

Γι’ αυτό η κατάθλιψη δεν αφορά μόνο την απώλεια της χαράς, αλλά την αποδυνάμωση της ίδιας της κίνησης της επιθυμίας.

Όταν αυτή η κίνηση αποδυναμώνεται, η ζωή περιορίζεται σε καθαρή λειτουργία.

Ίσως εδώ να εδράζεται μία από τις πιο σιωπηλές μορφές ψυχικής οδύνης της εποχής: μια λειτουργία που συνεχίζεται, ενώ η επιθυμία υποχωρεί.

Ο χρόνος γίνεται επίπεδος και το μέλλον δυσκολεύεται να αποκτήσει ψυχική πυκνότητα.

Η εξάντληση αφορά τότε και τη διατήρηση μιας συνοχής εκεί όπου η σχέση με την επιθυμία έχει ήδη φθαρεί.

Δεν είναι τυχαίο ότι αρκετοί άνθρωποι σήμερα περιγράφουν περισσότερο μια αίσθηση αποσύνδεσης παρά καθαρής θλίψης.

Όταν ο πόνος δεν μπορεί να απευθυνθεί

Ένα ακόμη στοιχείο της κατάθλιψης είναι η δυσκολία του υποκειμένου να δώσει μορφή στον πόνο του, να τον εγγράψει στον λόγο, να τον απευθύνει. Γιατί πολλές φορές η κατάθλιψη δεν εγκαθίσταται μόνο εκεί όπου υπάρχει πόνος. Εγκαθίσταται εκεί όπου ο πόνος παύει σταδιακά να μπορεί να απευθυνθεί.

Η ψυχοθεραπευτική διαδικασία μπορεί τότε να γίνει ο τόπος όπου αρχίζει να αρθρώνεται κάτι από όσα παρέμεναν σιωπηλά πίσω από την απαίτηση της λειτουργίας.

Ίσως τελικά το πιο δύσκολο σήμερα να μην είναι μόνο η επιβίωση μέσα στις απαιτήσεις της καθημερινότητας, αλλά η διατήρηση μιας σχέσης με την επιθυμία σε έναν κόσμο που απαιτεί διαρκώς λειτουργία και ανέχεται όλο και λιγότερο το υποκείμενο.

Ίσως η κατάθλιψη να αρχίζει ακριβώς εκεί: όπου ο άνθρωπος εξακολουθεί να υπάρχει για τους άλλους, ενώ απομακρύνεται από τον εαυτό του.

Σχετικά Άρθρα

Share your love